{"id":2265,"date":"2021-06-05T20:52:00","date_gmt":"2021-06-05T17:52:00","guid":{"rendered":"https:\/\/trockist.net\/?p=2265"},"modified":"2021-06-05T20:52:07","modified_gmt":"2021-06-05T17:52:07","slug":"iklim-degisikligine-ve-ekolojik-yikima-karsi-mucadele-programi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/trockist.net\/index.php\/2021\/06\/05\/iklim-degisikligine-ve-ekolojik-yikima-karsi-mucadele-programi\/","title":{"rendered":"\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fine ve ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadele program\u0131"},"content":{"rendered":"\n

25 Eyl\u00fcl 2020 tarihinde g\u00f6zalt\u0131na al\u0131n\u0131p, 2 Ekim 2020 tarihinde \u201cKobane eylemlerini \u00f6rg\u00fctleme\u201d gibi hi\u00e7bir somut delile dayanmayan bir bahaneyle tutuklama karar\u0131 verilen emek, bilim ve do\u011fa m\u00fccadelecisi Prof. Dr. Beyza \u00dcst\u00fcn serbest b\u0131rak\u0131ls\u0131n!<\/em><\/p>\n\n\n\n

Giri\u015f ve T\u00fcrkiye\u2019de ekolojik y\u0131k\u0131m<\/strong><\/h4>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n etkilerini en yo\u011fun \u015fekilde ya\u015fayan \u00fclkelerden biri. T\u00fcrkiye kapitalizminin ve rejiminin ise ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n etkilerine kar\u015f\u0131 hi\u00e7bir plan\u0131 yok. \u00c7evrecinin daniskas\u0131 oldu\u011funu ifade eden Erdo\u011fan\u2019\u0131n iktidar\u0131 s\u00fcrecinde T\u00fcrkiye tarihi boyunca g\u00f6r\u00fclmemi\u015f d\u00fczeyde ekolojik y\u0131k\u0131mlar ya\u015fand\u0131. HES, JES, Ye\u015fil Yol ve madenler geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan zararlar yaratm\u0131\u015fken cumhurba\u015fkan\u0131 \u00e7\u0131lg\u0131n projesi Kanal \u0130stanbul i\u00e7in \u0131srar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. Bu projenin hayata ge\u00e7mesi \u0130stanbul\u2019un k\u0131s\u0131tl\u0131 su kaynaklar\u0131n\u0131n kaybolmas\u0131, \u0130stanbul ve Marmara ad\u0131na hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131yan Kuzey Ormanlar\u0131\u2019n\u0131n tamamen imara a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve nihayetinde Marmara Denizi\u2019ndeki canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ad\u0131m ad\u0131m yok olmas\u0131 sonucunu do\u011furacak denli ciddi bir tehdit.(1)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Erdo\u011fan y\u00f6netimi alt\u0131nda \u00e7evre ad\u0131na iyiye giden hi\u00e7bir \u015fey yok. Hava kirlili\u011fi<\/strong> kriterlerinde AB standartlar\u0131na ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u00fcjdeleniyor, ancak \u00f6l\u00e7\u00fclen de\u011ferler her ge\u00e7en y\u0131l durumun daha da k\u00f6t\u00fcye gitti\u011fini g\u00f6steriyor. Hava kalitesine dair \u00f6l\u00e7\u00fcmleri anl\u0131k olarak sunan havaizleme.gov.tr resmi web sitesi, k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n en a\u011f\u0131r oldu\u011fu pandemi s\u00fcrecinde bile T\u00fcrkiye\u2019nin pek \u00e7ok b\u00f6lgesinin hava kalitesinin sokakta y\u00fcr\u00fcmeye uygun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, y\u00fcksek risk oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor; bakanl\u0131k pencereleri kapal\u0131 tutmay\u0131 \u00f6\u011f\u00fctl\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

Emine Erdo\u011fan\u2019\u0131n kamuoyuna buyurdu\u011fu \u201cS\u0131f\u0131r At\u0131k<\/strong>\u201d s\u00fcrecinde kervan yolda bile d\u00fcz\u00fclemedi. Say\u0131lar\u0131 ve \u00e7abalar\u0131 az\u0131msanmayacak d\u00fczeyde kamu emek\u00e7isi ve uzman\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i \u00f6nerileri ve yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ra\u011fmen \u201cS\u0131f\u0131r At\u0131k\u201d, \u00e7\u00f6pten bir piyasa yaratmak hedefi d\u0131\u015f\u0131nda ekoloji dostu bir sonu\u00e7 olu\u015fturmaktan bir hayli uzak. \u015eimdilik t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fma bilgisayara kurulmu\u015f sistemler \u00fczerinde \u201c\u015fu kadar at\u0131k \u00fcrettim ve hepsini geri toplad\u0131m\u201d yalan\u0131na t\u0131klamakla s\u0131n\u0131rl\u0131 diyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmet kendi iktidar\u0131 d\u00f6neminde orman alanlar\u0131n\u0131n<\/strong> art\u0131\u015f\u0131 ile \u00f6v\u00fcn\u00fcyor. Ancak ger\u00e7ek, orman arazisi tan\u0131m\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi gibi bir hesap oyunundan ibaret. H\u00fck\u00fcmet \u00f6ncesinde say\u0131ma dahil edilmemi\u015f alanlar\u0131 kayda ge\u00e7irerek ve ancak tek t\u00fck a\u011fac\u0131n oldu\u011fu geni\u015f arazileri ormanl\u0131k alan olarak kabul ederek orman arazilerinde geli\u015fme oldu\u011funu iddia ediyor(2)<\/strong>. Bunu yaparken orman arazilerinin tar\u0131ma ve imara a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 te\u015fvik ediliyor.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmet Melen\u2019den \u0130stanbul\u2019a su ta\u015f\u0131makla \u00f6v\u00fcn\u00fcrken su kaynaklar\u0131<\/strong> ciddi \u015fekilde yok ediliyor. \u0130nsanlar\u0131n musluktan sa\u011fl\u0131kl\u0131, \u00fccretsiz ve g\u00fcvenilir i\u00e7me suyuna ula\u015f\u0131m\u0131n\u0131n engellenmesi yetmezmi\u015f gibi biraz kurak ge\u00e7en bir mevsim do\u011frudan susuzluk tehdidi yarat\u0131yor. \u0130\u00e7me suyu ar\u0131tma tesislerinde ar\u0131t\u0131lan suyun yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 45\u2019i isale hatlar\u0131n\u0131n (su borular\u0131n\u0131n) k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden \u00f6t\u00fcr\u00fc kayboluyor, yani \u00e7atlak ya da k\u0131r\u0131k borulardan s\u0131z\u0131yor.(3)<\/strong> Bu da baraj ve akarsulardan \u00e7ekilen suyun neredeyse yar\u0131s\u0131n\u0131n bo\u015fu bo\u015funa al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, belediyelerin en b\u00fcy\u00fck gider kalemini olu\u015fturan su pompalar\u0131n\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 elektri\u011fin yar\u0131s\u0131n\u0131n bo\u015funa oldu\u011funu ve su ar\u0131tma tesislerinin bo\u015fu bo\u015funa iki kat\u0131 kapasite ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131p, iki kat\u0131 kimyasal t\u00fcketti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmet dev enerji<\/strong> yat\u0131r\u0131mlar\u0131<\/strong> ile \u00f6v\u00fcn\u00fcrken, HES ve JES\u2019lerin yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131mlar saymakla bitmiyor. Enerjinin verimli kullan\u0131m\u0131 ile \u00fcretilen enerji miktar\u0131n\u0131n azalmas\u0131 gerekirken kapitalist piyasa buna m\u00fcsaade etmiyor. Bunun yan\u0131 s\u0131ra \u00fcretilen enerjinin y\u00fczde 10-14\u2019l\u00fck bir kesimi k\u00f6t\u00fc isale hatlar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc kayboluyor.(4)<\/strong> Bu kay\u0131p t\u00fcm jeotermal ve ta\u015fk\u00f6m\u00fcr\u00fcnden \u00fcretilen toplam elektrik enerjisine ya da linyit santrallerin tamam\u0131nda \u00fcretilen enerjiye(5)<\/strong> e\u015fitken, bir ba\u015fka k\u0131yaslamayla Akkuyu\u2019da yap\u0131lmas\u0131 planlanan n\u00fckleer santralin kapasitesinin iki-\u00fc\u00e7 kat\u0131na denk.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmet kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm<\/strong> ile \u00f6v\u00fcn\u00fcrken bunun yaln\u0131zca bir avu\u00e7 m\u00fcteahhitti zengin etti\u011fini s\u00f6ylemeye art\u0131k gerek bile kalmad\u0131. Hay\u0131r, sadece kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ad\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen talan ve ya\u011fmadan, yok olan tar\u0131m alanlar\u0131ndan-su havzalar\u0131ndan vb.den bahsetmiyorum. Eski ve sa\u011fl\u0131ks\u0131z binalar\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131p yerine yenilerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gururla ilan edilen d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm dahi hem do\u011fa hem de insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck sorunlar yaratt\u0131, yaratmaya devam ediyor. Eski binalarda bulunan ve maruziyetinin 1 ila 99 y\u0131l i\u00e7erisinde kansere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bilinen asbest(6)<\/strong> kontrol\u00fc -m\u00fcteahhitlere ek masraf olmas\u0131n diye- yapt\u0131r\u0131lmad\u0131. H\u00fck\u00fcmetin ve in\u015faat \u015firketlerinin kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc binlercemizi kanser etti, etmeye de devam edecek.<\/p>\n\n\n\n

Tar\u0131m<\/strong> h\u00fck\u00fcmetin nadir olarak \u00f6v\u00fcnmekten uzak durdu\u011fu alanlardan biri olsa da g\u0131dada d\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n yan\u0131 s\u0131ra sofralara s\u0131zan yo\u011fun mikroplastiklerden (T\u00fcrkiye\u2019nin sofra tuzlar\u0131n\u0131n tamam\u0131 mikroplastik i\u00e7eriyor), Karadeniz kirlili\u011finin Karadeniz ekosistemine ve sofralara etkisinden GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnlere ve g\u0131dalardaki pestisite(7)<\/strong> varan sorunlar pimi \u00e7ekilmi\u015f bir bomba gibi \u00f6n\u00fcm\u00fczde duruyor. F\u0131nd\u0131ktan \u00e7aya, zeytinden karpuza kadar k\u00e2rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in toprakta b\u0131rak\u0131lan hasat, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n bir etkisi olmasa da ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 derinle\u015ftirecek problemler olarak kar\u015f\u0131m\u0131zda duruyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130klim krizi <\/strong>sonucunda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z iklimsel anomali, birbirini izleyen seller ve kurakl\u0131klarla co\u011frafyam\u0131z\u0131n kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 sorunun boyutlar\u0131na dair k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6ng\u00f6sterim sunuyor.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcm bu k\u00f6t\u00fc gidi\u015fat\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye m\u00fccadele ba\u011flam\u0131nda asla bir \u00e7\u00f6l de\u011fil. T\u00fcrkiye\u2019de d\u00fcnyan\u0131n en uzun soluklu \u00e7evre m\u00fccadelesi olan Bergama Alt\u0131n Madeni\u2019ne kar\u015f\u0131 direni\u015f, \u00fc\u00e7 ku\u015fa\u011f\u0131n m\u00fccadelesi Cerattepe, Kaz Da\u011flar\u0131 direni\u015fi, i\u015f\u00e7i emek\u00e7iler ad\u0131na tek bir iyilik vadetmeyen HES, JES vb.ne kar\u015f\u0131 umut verici direni\u015fler ya\u015fand\u0131. Bunlara karanl\u0131\u011f\u0131n perdesini y\u0131rtan, onlarcam\u0131z\u0131n kaybolan g\u00f6z\u00fc, pek \u00e7o\u011fumuzun sakatl\u0131\u011f\u0131 ve en g\u00fczellerimizin zorla al\u0131nan canlar\u0131n\u0131n sembol\u00fc olan Gezi Direni\u015fi\u2019ni de eklememiz gerekir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de d\u00fcnya emek\u00e7ileri ad\u0131na gurur verici m\u00fccadeleler ya\u015fand\u0131, ya\u015fan\u0131yor. \u00dcstelik t\u00fcm bu m\u00fccadeleler yoksullar ve i\u015f\u00e7i emek\u00e7ilerin de \u00e7o\u011fu kez do\u011frudan kat\u0131l\u0131m\u0131 ile veriliyor. T\u00fcm ya\u015fam\u0131n\u0131 emek, bilim ve do\u011fa i\u00e7in m\u00fccadeleye adayan, bunun i\u00e7in de tutsak edilen de\u011ferli hocam Beyza \u00dcst\u00fcn\u2019\u00fcn \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Havaliman\u0131\u2019n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131m kar\u015f\u0131s\u0131nda verdi\u011fi m\u00fccadeleyi havaliman\u0131 i\u015f\u00e7ileri ile s\u00fcrd\u00fcrmesi(8)<\/strong> bunun \u00f6rneklerinden biri idi.<\/p>\n\n\n\n

Daha ilk g\u00fcnden itibaren \u0130\u015f\u00e7i Demokrasisi Partisi\u2019nin program\u0131nda ekolojik y\u0131k\u0131m yer al\u0131yordu.(9)<\/strong> Program\u0131n, i.) do\u011fal kaynaklara y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lar, ii.) enerji ve iii.) g\u0131da sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131mlar \u00e7er\u00e7evesindeki yakla\u015f\u0131m\u0131 h\u00e2l\u00e2 program\u0131m\u0131z\u0131n temelini olu\u015fturabilir. Ancak geli\u015ftirilmesi a\u00e7\u0131k bir ihtiya\u00e7. (Ek: Gazete Nisan\u2019da yay\u0131mlanan ekolojik y\u0131k\u0131m temal\u0131 yaz\u0131larla nihayetinde ne savundu\u011fumuz anlat\u0131lm\u0131\u015f olsa da konunun derli toplu ele al\u0131nmas\u0131 ayr\u0131ca bir sorumluluk olarak \u00f6n\u00fcm\u00fczde duruyor. Umar\u0131m elinizdeki \u00e7al\u0131\u015fmayla bu ihtiyac\u0131 bir nebze olsun kar\u015f\u0131layabilirim.)<\/p>\n\n\n\n

Ba\u015flamadan \u00f6nce bir konunun daha alt\u0131n\u0131 \u00e7izmem gerekiyor. Bro\u015f\u00fcr boyunca, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 ve i\u00e7inde bulundu\u011fumuz iklim krizini yaratan \u015feyin kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri oldu\u011fu tezini savunuyorum. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerindeki<\/em> \u00f6zel m\u00fclkiyet ve \u00fccretli eme\u011fe dayal\u0131 ve <\/em>tek<\/em><\/strong> itici g\u00fcc\u00fc birikim (k\u00e2r) olan<\/em> bu ili\u015fkinin ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 asla durduramayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6zellikle 2.1 ve 2.2 ba\u015fl\u0131klar\u0131 i\u00e7erisinde ifade etmeye \u00e7aba sarf ettim. Bunu yaparken maalesef ki \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kapsam\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc ni\u00e7in farkl\u0131 kapitalist \u00fclkelerde y\u0131k\u0131m\u0131n ayr\u0131 boyutlarda ya\u015fand\u0131\u011f\u0131na<\/em> de\u011finemedim. Bu konuda k\u0131saca \u015funu s\u00f6ylemeliyim ki, al\u0131nan tedbirlerde belirleyici olan \u00fclkelerin do\u011fu\u015ftan gelen refleksleri-k\u00fclt\u00fcr\u00fc falan de\u011fil, do\u011frudan do\u011fruya halk\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi bas\u0131n\u00e7 ve m\u00fccadeleler oluyor. \u00d6te yandan en iyi kapitalist \u00f6rnekler dahi soruna yeterli ve kal\u0131c\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcm umudu sunam\u0131yorlar. T\u00fcm d\u00fcnya en iyi kapitalist \u00fclkeler gibi ya\u015fasa birka\u00e7 gezegene daha ihtiyac\u0131m\u0131z oldu\u011funu art\u0131k biliyoruz.(10)<\/strong> \u00c7\u00fcnk\u00fc h\u0131zl\u0131 birikim ve k\u00e2r mekanizmas\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcme m\u00fcsaade etmiyor. \u00d6te yandan \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerindeki kolektif m\u00fclkiyet ve k\u00e2r i\u00e7in de\u011fil, ihtiya\u00e7 i\u00e7in \u00f6rg\u00fctlenen bir planl\u0131 ekonomi <\/em>olarak tan\u0131mlayabilece\u011fimiz sosyalist ekonominin iklim krizi ve ekolojik y\u0131k\u0131mla m\u00fccadele ad\u0131na gerekli zemini<\/strong> olu\u015fturabilece\u011fini ifade ederken de bunun tek ba\u015f\u0131na yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/strong>, “SSCB\u2019de ekolojik y\u0131k\u0131m” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda i\u015fleyebildi\u011fimi san\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin zengin ve onurlu \u00e7evre m\u00fccadelelerine nas\u0131l yakla\u015fmam\u0131z gerekti\u011fini, bu m\u00fccadelelere nas\u0131l dahil olup seferberliklere ne \u00f6nermemiz gerekti\u011fini bir kez daha anlatmadan \u00f6nce konuya -b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc \u015fekilde- gecikmi\u015f olarak dahil olman\u0131n bedelini \u00f6dememiz gerekiyor. Bu sebeple esas s\u00f6ylememiz gereken s\u00f6zlere girmeden \u00f6nce bir kez daha ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n ne oldu\u011funu, Marksizmin buna yan\u0131t verme yetisine sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Marksistlerinin konuya yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 uzun uzad\u0131ya incelememiz gerekiyor. Nihayet bunun ard\u0131ndan T\u00fcrkiye\u2019de ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 nas\u0131l m\u00fccadele edilmelidir konusunu, ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyi kapitalizmden kopu\u015f ve bir devrimci parti program\u0131 sorunu olarak kavrayarak geli\u015ftirebiliriz. <\/p>\n\n\n\n

1.) Kapitalizm: \u00c7evre kirlili\u011fi, k\u00fcresel \u0131s\u0131nma, iklim krizi ve 6. kitlesel yok olu\u015f<\/strong><\/h4>\n\n\n\n

Yukar\u0131da say\u0131lan kavramlar\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fc biraz uzun ama kendimizi k\u0131s\u0131tlay\u0131p genel literat\u00fcrle de uyum halinde davranmaya \u00e7abalarsak i\u015fimizi az da olsa kolayla\u015ft\u0131rabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalist toplumlarda \u00e7evre ile ili\u015fkili sorunlar\u0131n ilk olarak \u00e7evre kirlili\u011fi \u015feklinde tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. \u0130fade edilen bu sorun esas\u0131nda proletaryan\u0131n sa\u011fl\u0131ks\u0131z ko\u015fullarda s\u0131k\u0131\u015f s\u0131k\u0131\u015f ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerdeki hijyen, at\u0131k, sa\u011fl\u0131kl\u0131 suya ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 tuvalete eri\u015fim gibi basit g\u00f6r\u00fcnen(11)<\/strong> problemler olarak nitelenmi\u015f ve etkileri bir toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunu ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Fabrikalar\u0131n su ve topra\u011fa y\u00f6nelik olumsuz etkilerinin konu\u015fulmas\u0131n\u0131 bir kenara koyacak olursak, fabrika bacalar\u0131 dahi bir geli\u015fim alameti, duman t\u00fcten bacalar gururlanacak bir sembol olarak de\u011ferlendirilmekteydi.<\/p>\n\n\n\n

Kendi literat\u00fcr\u00fcm\u00fczde bu d\u00f6nemki b\u00fcy\u00fck sorunlar\u0131 Engels\u2019in \u0130ngiltere\u2019de \u0130\u015f\u00e7i S\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n Durumu<\/em> ya da Kapital<\/em>\u2019in birinci cildinde s\u0131kl\u0131kla bulabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

1.1. \u00c7evre kirlili\u011fi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Burjuvazinin kirlilik olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ve kirlili\u011fi i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kaderi k\u0131larak \u201ckontrol alt\u0131nda\u201d tuttu\u011fu bu d\u00f6nem uzun s\u00fcrd\u00fc. \u0130lk tepkiler gen\u00e7 Engels\u2019in ifade etti\u011fi gibi proleter mahallelerinde kendisini a\u00e7\u0131\u011fa vurdu. \u00c7\u00fcnk\u00fc ilk belirgin y\u0131k\u0131m buradayd\u0131. Sanayinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, \u00f6zellikle de madenler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile kirlili\u011fin k\u0131ra yay\u0131lmas\u0131yla n\u00fcfusun da daha geni\u015f kesimlerin g\u00f6z\u00fcne sokulmas\u0131 tepki ve duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na sebep oldu. (1941 ABD yap\u0131m\u0131 \u201cVadim O Kadar Ye\u015fildi ki\u201d<\/em> filmi, bu kar\u015f\u0131 koyu\u015fun sembollerinden biri olarak de\u011ferlendirilebilir.) <\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnya sava\u015flar\u0131 e\u015fine az rastlan\u0131r bir ekolojik y\u0131k\u0131m yaratsa da sava\u015f\u0131n di\u011fer a\u011f\u0131r sonu\u00e7lar\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 kirlili\u011fi g\u00f6lgede b\u0131rakt\u0131. I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda kullan\u0131lan hardal gaz\u0131 vb. kimyasal silahlar\u0131n ekolojiye etkisinin tam olarak ne d\u00fczeyde oldu\u011funu bilmiyor olsak da kimyasallar\u0131n insana y\u00f6nelik etkilerinden hareketle, d\u00fcnya genelinde belki de ilk kez sava\u015f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 bir tepki olu\u015ftu. II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc en b\u00fcy\u00fck ekolojik y\u0131k\u0131mlar ya\u015fand\u0131. Bug\u00fcn burjuvazinin ideolojik ayg\u0131tlar\u0131 Goebbels\u2019in propaganda makinesini su\u00e7lamay\u0131 \u00e7ok seviyor. Nazi hava kuvvetleri Luftwaffe\u2019nin yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131ma neredeyse rahmet okutacak bombard\u0131manlar\u0131 \u00fczerine konu\u015fulmamas\u0131n\u0131 sa\u011flayan kendi propaganda ayg\u0131tlar\u0131ndan bahsetmeyi ise gereksiz g\u00f6r\u00fcyor. Sadece \u0130ngiliz Hava Kuvvetleri Royal Air Force\u2019un \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 sava\u015f\u0131n kaderinin \u00e7oktan belli oldu\u011fu ve askeri olmayan hedeflere bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131 1,3 milyar tonluk bombard\u0131man\u0131n etkisi Hiro\u015fima ve Nagazaki\u2019den \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck olmal\u0131yd\u0131. Bombalar\u0131n sadece insanlar\u0131 de\u011fil hayvanlar\u0131, b\u00f6cekleri ve bitkileri de \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc biliyoruz ama, sadece bir \u00f6rnek olarak, sava\u015f sanayii ve cephelerle ili\u015fkisiz olan Alman \u015fehri Dresden\u2019e yap\u0131lan 3.900 tonluk bombard\u0131man\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck yang\u0131n ve yang\u0131ndan kaynakl\u0131 s\u0131cak hava f\u0131rt\u0131nas\u0131n\u0131n ne boyutlarda bir y\u0131k\u0131m yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131n (g\u00fcncel olsun diye karbon ve su ayak izinin ne oldu\u011funun diyelim) h\u00e2l\u00e2 fark\u0131nda de\u011filiz. <\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc (\u015fimdilik) belki de en karanl\u0131k d\u00f6nemlerden birinde bu boyutlar\u0131 ile ya\u015fanan ekolojik y\u0131k\u0131m o zamanlarda da burjuvaziyi yaln\u0131zca ekonomi ve i\u015fg\u00fcc\u00fc kayb\u0131 olarak ilgilendiriyordu. G\u00fcndemde h\u00e2l\u00e2 ekolojik y\u0131k\u0131m yoktu ve i\u015f\u00e7i ve yoksullara reva g\u00f6r\u00fclen bir \u00e7evre kirlili\u011fi sorunu vard\u0131. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n 1952 y\u0131l\u0131 Aral\u0131k ay\u0131na kadar devam etti\u011fini ifade edebiliriz. Burjuvazi, 1952 y\u0131l\u0131 Aral\u0131k ay\u0131nda, Londra\u2019da sanayi kaynakl\u0131 yo\u011fun kirleticilerin r\u00fczg\u00e2r ve ya\u011f\u0131\u015f\u0131n durmas\u0131 ile sis halinde t\u00fcm \u015fehre \u00e7\u00f6kmesi sonucu 4.000 ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fc ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131. Bu d\u00f6nemi bir sembol tarih olarak ele alacak olursak \u201c\u00e7evre kirlili\u011fi\u201d ilk kez y\u0131\u011f\u0131nla proleteri s\u0131rayla \u00f6l\u00fcme g\u00f6ndermesinin \u00f6tesinde bir \u015fey yaratm\u0131\u015ft\u0131. Burjuvazinin uygunsuz ko\u015fullardaki \u00fcretim faaliyeti toplu bir katliama sebep olmu\u015f ve s\u0131rayla de\u011fil, birden ger\u00e7ekle\u015fen y\u0131\u011f\u0131nsal \u00f6l\u00fcmlerin burjuva h\u00fck\u00fcmetlere bir y\u00fck olabildi\u011fi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylelikle \u00e7evre sorunlar\u0131 proleterlerin \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7man\u0131n ve birtak\u0131m halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 uzmanlar\u0131n\u0131n raporlar\u0131na konu olman\u0131n \u00f6tesinde, kabine ve hatta bizzat krali\u00e7enin de g\u00fcndemine girmi\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7evre bilincinin geli\u015fmesi ile birlikte egemenlerin de bilin\u00e7lendi\u011fi yalan\u0131na ra\u011fmen burjuvazinin \u00e7evre sorunlar\u0131na kar\u015f\u0131 tavr\u0131 ilk g\u00fcnden beri hi\u00e7 de\u011fi\u015fmedi. Burjuvazi II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve Londra\u2019daki hava kirlili\u011fine, ilgi \u00e7ekici bir Do\u011fu Roma \u0130mparatoru olan Mavrikios\u2019un taktikleri ile kar\u015f\u0131 koydu. Mavrikios\u2019un iktidar\u0131 b\u00fcy\u00fck d\u0131\u015f tehditlerle imparatorlu\u011fun sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6neme denk gelmi\u015fti. O, kendi konumunda olan di\u011fer t\u00fcm h\u00fck\u00fcmdarlar gibi sorunlar\u0131 kald\u0131racak bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn, toplumsal bir devrimin \u00f6nc\u00fcs\u00fc olabilecek kabiliyete sahip de\u011fildi. Bunun yerine sorunlar ayyuka \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, tehditlerin tamam\u0131n\u0131 d\u0131\u015f tehdit olarak alg\u0131lad\u0131. Hepsine kar\u015f\u0131 bug\u00fcn bile incelenen ilgin\u00e7 raporlar haz\u0131rlad\u0131 ya da haz\u0131rlatt\u0131. Balkan halklar\u0131, T\u00fcrkler, Persler ve di\u011ferlerinin ya\u015fam bi\u00e7imleri ve sava\u015f taktiklerini \u00e7\u00f6z\u00fcmledi. D\u00fc\u015fman\u0131 ile sava\u015fmak yerine \u00e7o\u011fu kez onu parayla sat\u0131n almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Sava\u015flar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 kaybetti. Ciddi toprak kay\u0131plar\u0131 ya\u015fad\u0131. D\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131 yenemedi, yine de tarihe ad\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck bir imparator olarak yazd\u0131rd\u0131. Onu kendi hedefleriyle de\u011ferlendirecek olursak ba\u015far\u0131l\u0131 bir imparator oldu\u011funu kabul edebiliriz. Asl\u0131nda Mavrikios ve temsil etti\u011fi egemenlerin d\u0131\u015f tehditleri yenmek gibi bir derdi yoktu. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131 yenmek, egemenleri daha zengin yapmayacakt\u0131. \u00c7o\u011fu kez bu tehditleri defetmek fazla masrafl\u0131 oluyordu. Mavrikios \u00e7ok kez sava\u015f ve toprak kaybetmesine ra\u011fmen iktidar ve zenginli\u011fini yitirmemi\u015fti. B\u00f6yle de\u011filmi\u015f gibi davran\u0131yor olsalar da burjuvazinin, kendi sistemlerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 tavr\u0131 1952\u2019den sonra da hep Do\u011fu Roma\u2019n\u0131n en gaddar ve savurgan imparatorlar\u0131 gibi oldu. Maksat sorunu \u00e7\u00f6zmek olmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc sorunu kal\u0131c\u0131 \u015fekilde \u00e7\u00f6zmek hep daha masrafl\u0131yd\u0131. Bunun yerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve takip eden en muhalif insanlar\u0131 dahi zaman zaman \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa s\u00fcrekleyken veriler i\u00e7eren raporlar yay\u0131mland\u0131. Bug\u00fcne de\u011fin tek bir kazan\u0131m yaratmayan \u00e7a\u011fr\u0131larda bulunuldu. Tehlikenin boyutlar\u0131 s\u0131raland\u0131, harekete ge\u00e7menin en k\u00e2rl\u0131 yolu arand\u0131 ve toprak kay\u0131plar\u0131na (bunu ekolojik y\u0131k\u0131m olarak okuyun) ra\u011fmen zenginle\u015fme s\u00fcrd\u00fc. Birbiri ard\u0131na gelen hanedanlar (bu kez de h\u00fck\u00fcmetler diye okuyun) bir \u00f6ncekini su\u00e7lamakla yetindi.<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fu Roma (Bizans) kendi i\u00e7erisinde yeni bir sistem yaratamad\u0131, bir d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan yenildi ve y\u0131k\u0131ld\u0131. Y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ard\u0131nda y\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k donuk bir k\u00fclt\u00fcr b\u0131rakt\u0131 ve kendi \u00e7a\u011fda\u015f uygarl\u0131klar\u0131 ile k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda insanl\u0131k tarihine katt\u0131klar\u0131n\u0131n pek de fazla olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Kapitalizm ise ondan \u00e7ok daha tehlikeli. Her ne \u015fekilde olursa olsun, y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ard\u0131ndan dondurulmu\u015f y\u00fczy\u0131llar de\u011fil, bu hali ile var olmaya devam edemeyecek bir gezegen b\u0131rakacak. \u00c7\u00fcnk\u00fc burjuvazinin y\u0131k\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7leri yerini ald\u0131\u011f\u0131 eski egemenlerin en gaddarlar\u0131 ile dahi k\u0131yaslanmayacak denli g\u00fc\u00e7l\u00fc. <\/p>\n\n\n\n

1952\u2019den devam edelim. Bu tarihte ilk kez hava kirlili\u011fi vesilesiyle burjuvazinin yo\u011fun i\u015fg\u00fcc\u00fc ve i\u015fg\u00fcn\u00fc kaybetti\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Proleter kitlelerin tepkisinin de etkisiyle konu ele al\u0131nd\u0131. Yo\u011fun kirlilik yaratan fabrikalar \u015fehrin d\u0131\u015f\u0131na ve s\u00f6m\u00fcrgelere ta\u015f\u0131nd\u0131. Sorun -\u015fimdilik- hal\u0131n\u0131n alt\u0131na s\u00fcp\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

50\u2019li y\u0131llar\u0131n ard\u0131ndan geli\u015fen kapitalist birikimdeki rekor art\u0131\u015f ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 otomatik olarak art\u0131rd\u0131. 70\u2019li y\u0131llara geldi\u011fimizde sorun o kadar g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr haldeydi ki 20. y\u00fczy\u0131lda Mavrikios\u2019un raporlar\u0131na benzeyen ilgi \u00e7ekici raporlar\u0131n say\u0131 ve etkisi bir hayli artt\u0131. 1969\u2019da BM genel sekreteri U Thant, BM b\u00fcnyesinde \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131p \u00e7evreyi korumak i\u00e7in bir araya gelinecek bir \u00f6rg\u00fct kurulmas\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. Tabii ki sorunu kapitalizmle ilgili de\u011fil bir n\u00fcfus sorunu olarak ele al\u0131yor ve 10 y\u0131l i\u00e7erisinde hareket edilmezse \u00e7ok ge\u00e7 kal\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu. Bug\u00fcn bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda 60 y\u0131ld\u0131r, yak\u0131nda \u00e7ok ge\u00e7 kal\u0131naca\u011f\u0131n\u0131n en yetkili a\u011f\u0131zlarca tekrar edilmesi bat\u0131 cephesinde yeni bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. <\/p>\n\n\n\n

Bu geli\u015fmeler s\u0131ras\u0131nda ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 bilin\u00e7lenilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fcnya entelijansiyas\u0131n\u0131 ve akademiyi ciddi \u015fekilde ve pozitif olarak etkileyen bir geli\u015fme oldu. 1970 y\u0131l\u0131nda Roma Kul\u00fcb\u00fc \u201cB\u00fcy\u00fcmenin S\u0131n\u0131rlar\u0131<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir rapor yay\u0131nlay\u0131p \u201cS\u0131f\u0131r B\u00fcy\u00fcme<\/em>\u201d tezini ortaya att\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma ekolojik y\u0131k\u0131m hakk\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fma yapan sonraki ku\u015faklara da bir referans olacak, bir t\u00fcr k\u0131r\u0131lma noktas\u0131 olarak i\u015faret edilecekti.<\/p>\n\n\n\n

Takip eden y\u0131llarda sera gazlar\u0131 ad\u0131 verilen (karbondioksit, metan, ozon, nitr\u00f6z oksit vb.) kimi kirletici gazlar\u0131n atmosferde normal olandan daha fazla birikmesinin g\u00fcne\u015ften d\u00fcnyaya gelen \u0131s\u0131n\u0131n artan oranda tutulmas\u0131na sebep oldu\u011fu, bunun da d\u00fcnya genelinde s\u0131cakl\u0131k ortalamalar\u0131nda bir art\u0131\u015fa sebep olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar nihayet kabul g\u00f6rd\u00fc. Art\u0131k sorun \u00e7evre kirlili\u011fi gibi ilkel bir d\u00fczeyde de\u011fil, yerk\u00fcrenin \u0131s\u0131nmas\u0131 sonucu bizi bekleyen s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015flar\u0131, buzullar\u0131n erimesi ve sonu\u00e7 olarak k\u00fcresel \u0131s\u0131nma olarak ele al\u0131n\u0131yordu. Bu tan\u0131mlaman\u0131n yanl\u0131\u015f ve yetersiz oldu\u011fu sonradan anla\u015f\u0131lacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

1.2. K\u00fcresel \u0131s\u0131nma<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ekoloji ba\u011flam\u0131nda sorunun kirlilikten \u00e7\u0131k\u0131p d\u00fcnyan\u0131n ortalama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndaki bir art\u0131\u015f olarak tespit edilmesi, uzaktan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, aldat\u0131c\u0131 olarak uzmanlar\u0131n kendili\u011finden ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ke\u015fif gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. D\u0131\u015far\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 ilk etkili tepkilerin Birle\u015fmi\u015f Milletler ve hemen ard\u0131ndan Roma Kul\u00fcb\u00fc taraf\u0131ndan verilmesi bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc ya da duyarl\u0131l\u0131k olarak h\u00e2l\u00e2 pazarlanmaktad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

Gezegenin yok olu\u015fa s\u00fcr\u00fcklendi\u011finin ilk \u00f6nce bizzat emperyalizmin kurumlar\u0131 taraf\u0131ndan dile getirilmesi sistemin kendisini ele\u015ftirebildi\u011fi ve restore edebilece\u011fi yan\u0131lg\u0131s\u0131n\u0131, onca y\u0131lda bir arpa boyu yol kat edilememesine ra\u011fmen, h\u00e2l\u00e2 yeniden \u00fcretebiliyor. Ancak ger\u00e7eklik bu y\u00f6nde de\u011fildir. Kapitalizmin en y\u00fcksek a\u015famas\u0131 olan emperyalizmin biricik kurumu Birle\u015fmi\u015f Milletler, gezegeni bir b\u00fct\u00fcn olarak tehlikeye atan durumu herkesten \u00f6nce g\u00f6rm\u00fc\u015f olma ve uyar\u0131c\u0131 olma unvan\u0131n\u0131 asl\u0131nda kendi kendisine yak\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu b\u00fcy\u00fck yalan o kadar s\u0131k tekrarland\u0131 ki, ger\u00e7ek olmasa bile kabul g\u00f6rd\u00fc. Ger\u00e7ekte ise 19. y\u00fczy\u0131lda dahi buzul \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 inceleyen iklim ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 buzul \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n sonlan\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken atmosferdeki gazlar\u0131n bile\u015fimi ile iklim aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi sorgulamaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131 bile. BM\u2019nin uyar\u0131s\u0131ndan 100-150 y\u0131l kadar \u00f6nce insanl\u0131k kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 sorunu a\u00e7\u0131klayabilecek temel yakla\u015f\u0131ma sahipti. Ancak ne zaman ki insanlar \u00e7e\u015fitli ekolojik y\u0131k\u0131mlardan h\u00fck\u00fcmetleri su\u00e7lamaya ba\u015flay\u0131p buna kar\u015f\u0131 bir bilin\u00e7 geli\u015ftirdiler, ekolojik y\u0131k\u0131m n\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde ve tepkisi dahilinde ger\u00e7ekle\u015fmeye ba\u015flad\u0131, i\u015fte o vakit emperyalizmin kurumlar\u0131 kitlelerin bask\u0131s\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00f6n almak durumunda kald\u0131. Bu ba\u011flamda kapitalist sistem (altyap\u0131) ile onun kurumlar\u0131n\u0131 (h\u00fck\u00fcmetler, uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler vb.) tamamen birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015feyler olarak ele alsak, bu kurumlar\u0131n emperyalizmin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc de\u011fil de, ona s\u00f6z ge\u00e7irebilen ba\u011f\u0131ms\u0131z kurumlar oldu\u011funa inanacak kadar saf olsak dahi, bizzat bu kurumlar\u0131n ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131 gizlemek i\u00e7in nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 ve kitlesel tepkiler kar\u015f\u0131s\u0131nda inisiyatifi kitlelere b\u0131rakmamak i\u00e7in bir \u015feyler s\u00f6ylemek zorunda kalana kadar sessiz kald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden gelemeyiz. <\/p>\n\n\n\n

K\u00fcresel \u0131s\u0131nmaya dair olan tart\u0131\u015fmalar kapitalizmin \u201cayd\u0131nlanmac\u0131\u201d, \u201cpozitivist\u201d ekol\u00fcnden \u00f6t\u00fcr\u00fc bir uzmanlar \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 olarak a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131k\u0131p kabul g\u00f6rmedi. 70\u2019li y\u0131llardan beri ba\u015fta Exxon Mobile olmak \u00fczere pek \u00e7ok petrol \u015firketi, y\u00f6nettikleri end\u00fcstrilerin ekolojik y\u0131k\u0131ma etki etmedi\u011fi do\u011frultusunda bir e\u011filim olu\u015fturmak ad\u0131na lobi faaliyetlerine giri\u015fti. Kimi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 halktan gizlemeye, kimilerini \u00e7arp\u0131tmaya, kimileri i\u00e7inse daha k\u00e2rl\u0131 ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmalar \u00f6nermeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. 90\u2019l\u0131 y\u0131llara kadar da bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n belirli bir etkiye sahip oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Ancak \u00e7ok daha \u00f6ncesinde ispatlanm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen 90\u2019l\u0131 y\u0131llarda g\u00fcne\u015f bal\u00e7\u0131kla s\u0131vanamaz hale geldi\u011fi i\u00e7in sera gazlar\u0131n\u0131n belirleyici etkisi uzmanlar d\u00fcnyas\u0131nda da genel olarak kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu. Bu de\u011fi\u015fiklik \u201ck\u00fcresel \u0131s\u0131nma\u201d tezinin yeterli test ve s\u0131namadan ge\u00e7mesi sayesinde de\u011fil, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n bariz olu\u015fu ve kitlelerin bu y\u0131k\u0131m\u0131n etkilerini bilimsel veriler olmadan da idrak edebilmelerinin sonucunda ger\u00e7ekle\u015fti. Zira art\u0131k neredeyse 200 y\u0131l \u00f6ncesinde kalan iklim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 dahi tart\u0131\u015fman\u0131n geli\u015fimi i\u00e7in bir zemin sunuyordu. Bu basit bilimsel kabulde tart\u0131\u015fmaya son noktay\u0131 koyan uzmanlar\u0131n onay\u0131 ve raporlar\u0131 gibi g\u00f6r\u00fclse de, asl\u0131nda kitlelerdi.<\/p>\n\n\n\n

70-90 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n kitleler \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 ho\u015fnutsuzluk uzmanlar\u0131n konuya daha ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde yakla\u015fabilmelerini sa\u011flad\u0131, kitlelerin bilincindeki art\u0131\u015f konunun g\u00f6rece daha \u00f6zg\u00fcr bir bi\u00e7imde, derinlemesine incelenmesine sebep oldu ve daha bilimsel bir yakla\u015f\u0131mla sorun art\u0131k yerk\u00fcrenin \u0131s\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, buna sebep olan etmenlerin iklimin niteli\u011finde de bir de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde ifade edildi ve kabul g\u00f6rd\u00fc. Ortalama s\u0131cakl\u0131ktaki genel art\u0131\u015fa ra\u011fmen d\u00fcnyan\u0131n belirli k\u0131s\u0131mlar\u0131nda ya\u015fanan ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 kurakl\u0131\u011fa e\u015flik eden ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ya\u011f\u0131\u015f, f\u0131rt\u0131na, dolu, sel, bask\u0131n vb. olaylar\u0131 kapsayacak bir bi\u00e7imde iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi kavram\u0131 literat\u00fcre girdi.<\/p>\n\n\n\n

1.3. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi\/iklim krizi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kapitalist \u00fcretim sisteminin sebep oldu\u011fu ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n nicel birikimi iklimde niteliksel bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme yol a\u00e7t\u0131. Bu durum ise canl\u0131lar\u0131n birbirleri ve cans\u0131z nesnelerin t\u00fcm\u00fc ile olan ili\u015fkisinde (buna ekoloji diyoruz) k\u00f6kl\u00fc bir y\u0131k\u0131ma sebep olmaya ba\u015flad\u0131. Bu sebeple problem n\u00f6tr bir niteleme olan iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi olarak de\u011fil, y\u0131k\u0131m\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na i\u015faret edecek \u015fekilde iklim krizi olarak adland\u0131r\u0131lmaya ba\u015fland\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Petrol ve g\u0131da tr\u00f6stlerinin \u00e7abalar\u0131 i\u015f\u00e7i ve yoksul kitlelerin kendi ya\u015famlar\u0131nda deneyimledikleri y\u0131k\u0131ma inanmamalar\u0131n\u0131 sa\u011flamaya yetmedi. Bug\u00fcn nihayet bilim d\u00fcnyas\u0131nda iklim krizini ink\u00e2r etmek d\u00fcnyan\u0131n d\u00fcz oldu\u011funu iddia etmekle ayn\u0131 de\u011ferde. Ancak d\u00fcnyam\u0131z bir grup uzman de\u011fil, az say\u0131da ultra zengin taraf\u0131ndan y\u00f6netildi\u011fi i\u00e7in bunun ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc bir anlam\u0131 yok.<\/p>\n\n\n\n

Petrol firmalar\u0131n\u0131n lobi faaliyetleri sonucunda kaybedilen zaman 20 y\u0131l gibi g\u00f6r\u00fcnse de y\u0131k\u0131m\u0131n etkileri \u00e7oktand\u0131r ortadayd\u0131. Bu ba\u011flamda, kitlelerin yoksulla\u015fmas\u0131 pahas\u0131na bir birikim canavar\u0131 olan kapitalizmin eldeki temel bilgi birikimi dahilinde kaybettirdi\u011fi zaman\u0131n 100 y\u0131l oldu\u011funu dahi iddia edebiliriz. S\u00f6m\u00fcrgecilerin raporlar\u0131na, g\u00fcncelerine ya da yaln\u0131zca East India Company\u2019nin yapt\u0131klar\u0131na bakmak bile bize karanl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcre\u011findeki horror<\/em>\u2019u(12)<\/strong> g\u00f6sterebilir. Sadece g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u00e2rl\u0131 kaynaklara de\u011fil, yaban hayat\u0131na, topra\u011f\u0131n yap\u0131s\u0131na ve \u00e7e\u015fitli t\u00fcrlerin ya\u015famamas\u0131 gereken yerlere ta\u015f\u0131nmas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen m\u00fcdahalelerin k\u00fcresel bir etkisinin olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnememek ancak kapitalizm gibi, \u015feylerin yaln\u0131zca meta olduk\u00e7a yani de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip olduk\u00e7a dikkate de\u011fer oldu\u011fu ak\u0131l almaz bir sistemde m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi.<\/p>\n\n\n\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ancak 2000\u2019li y\u0131llarda tam olarak kabul g\u00f6rm\u00fc\u015fken, d\u00fcnyadaki iklimsel anormalliklere dair yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar daha 1900\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda bile hissedilir bir de\u011fi\u015fimin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu de\u011fi\u015fikli\u011fin 1950-80 aras\u0131nda yerinde say\u0131yor g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen 1970\u2019ten bug\u00fcne ufak sapmalar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edersek verili zaman aral\u0131\u011f\u0131nda s\u00fcrekli ve daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f d\u00fczeyde artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz d\u00f6nemin gezegenin dengesi ad\u0131na nas\u0131l da sars\u0131c\u0131 oldu\u011funu kavramak i\u00e7in Grafik 1\u2019e bakman\u0131n \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Burada yap\u0131lan i\u015flem Yakup o\u011flu Yusuf\u2019un Firavun\u2019un r\u00fcyas\u0131n\u0131 yorumlayarak yedi y\u0131l k\u0131tl\u0131k ve yedi y\u0131l bollu\u011fu \u00f6ng\u00f6rmesi, buradaki beklenmeyeni yakalamas\u0131 de\u011fil. \u0130fade etti\u011fimiz iklimsel anomali sevmedi\u011fimiz iklimsel olaylar\u0131, yani kurakl\u0131k, sel vb.ni ifade etmiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc mevsimsel d\u00f6ng\u00fcler i\u00e7erisinde (\u00f6rnek olarak) yedi y\u0131ll\u0131k k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 takip eden yedi y\u0131ll\u0131k bollu\u011fun hangi periyotlarla ya\u015fand\u0131\u011f\u0131, belirli tipteki ya\u011fmur ve f\u0131rt\u0131nalar\u0131n ka\u00e7 y\u0131lda bir g\u00f6r\u00fclece\u011fi hususunda elimizde genel bir fikir olu\u015fturabilecek kadar veri mevcut. Yani kurak ge\u00e7en mevsimler, ani dolu ya\u011f\u0131\u015flar\u0131, sel ve hatta \u0130stanbul\u2019u \u00f6rnek verecek olursak sisli ge\u00e7en g\u00fcn say\u0131s\u0131 iklimsel bir anormallik olarak g\u00f6r\u00fclmez. Yukar\u0131daki grafik bize bu ba\u011flamda birka\u00e7 \u015fey s\u00f6yl\u00fcyor. A\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n de\u011fil, do\u011frudan do\u011fruya kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin bir sonucu olarak a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ortalama s\u0131cakl\u0131klarda benzeri g\u00f6r\u00fclmeyen bir art\u0131\u015f oldu\u011funu ifade ediyor.<\/p>\n\n\n\n

A\u015fa\u011f\u0131da gezegenin 500 milyon y\u0131ll\u0131k ortalama s\u0131cakl\u0131k ge\u00e7mi\u015fine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sorunun ciddiyeti daha fazla ikna edici hale gelebilir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Grafik 2, \u00fczerinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gezegenin ge\u00e7mi\u015finden bug\u00fcn\u00fcne canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n olu\u015fumu ve kimi b\u00fcy\u00fck toplu yok olu\u015flar s\u0131ras\u0131nda ciddi iklim de\u011fi\u015fiklikleri ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Grafi\u011fin en sa\u011f\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fc temsil eden s\u0131f\u0131r noktas\u0131na yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda k\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7izginin d\u00fcz bir \u00e7izgi \u015fekilde yukar\u0131 do\u011fru hareket etti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Gezegenin tarihinde y\u00fcz binlerce y\u0131lda, kimi zamanlarda ise milyonlarca y\u0131l i\u00e7erisinde \u00e7e\u015fitli i\u00e7 ve d\u0131\u015f etmenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc (genellikle de atmosferdeki gazlar\u0131n bile\u015fimindeki de\u011fi\u015fimine sebep olan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 volkanlar, devasa meteorlar vb.) ya\u015fanan de\u011fi\u015fimlerin yaln\u0131zca bir-iki y\u00fczy\u0131l i\u00e7erisinde meydana geldi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bununla mukayese edilebilecek geni\u015f \u00e7apl\u0131 de\u011fi\u015fikliklerin y\u00fcz binlerce hatta milyon y\u0131l i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olu\u015fu \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu gibi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin hemen her birinin gezegende niceliksel bir de\u011fi\u015fime sebep oldu\u011funu (canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n olu\u015fumu, karaya evrim, b\u00fcy\u00fck nesil t\u00fckenmeleri ya da memelilerin bask\u0131n t\u00fcr\u00fc olu\u015fturmas\u0131 gibi) biliyoruz. Sonu\u00e7 olarak, tam g\u00f6be\u011finde bulundu\u011fumuz son derecede yo\u011fun ve kayg\u0131 verici de\u011fi\u015fikli\u011fin gezegendeki t\u00fcm canl\u0131l\u0131k i\u00e7in son derecede kritik sonu\u00e7lar yarataca\u011f\u0131n\u0131 ifade edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Ortalama s\u0131cakl\u0131klar\u0131n de\u011fi\u015fimine atmosferdeki kirletici gazlar\u0131n hangilerinin sebep oldu\u011funu kesin olarak a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in de elimizde metotlar var. Ayr\u0131ca ge\u00e7mi\u015f y\u0131llar i\u00e7erisinde atmosferin bile\u015fenlerini de bizzat o d\u00f6nemden kalan numunelere bakarak tespit edebiliyoruz. Kutup buzullar\u0131nda ne zaman dondu\u011funu hesaplayabildi\u011fimiz buz par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n i\u00e7erisinde yer alan hava kabarc\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p i\u00e7eri\u011finin analiz edilmesi sonucu gezegenin atmosferinin ge\u00e7mi\u015fteki bile\u015fenleri hakk\u0131nda olduk\u00e7a kesin bilgilere sahibiz. Grafik 3 bize son 800 bin y\u0131ld\u0131r atmosferdeki karbondioksit oran\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fimini g\u00f6steriyor. Grafi\u011fin sonundaki \u00e7\u0131ld\u0131rt\u0131c\u0131 y\u00fckseli\u015f maalesef ki neredeyse sadece son iki y\u00fczy\u0131l i\u00e7erisinde sa\u011flanm\u0131\u015f durumda. Y\u0131k\u0131m\u0131n bel kemi\u011fini de kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri ve pazar\u0131n vazge\u00e7emeyece\u011fi k\u00e2rl\u0131 karbon kaynakl\u0131 (odun, k\u00f6m\u00fcr, petrol, do\u011falgaz) enerji sekt\u00f6r\u00fc olu\u015fturuyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Grafik 3<\/strong>: Son 800.000 y\u0131l i\u00e7erisinde atmosferdeki ortalama karbondioksit oran\u0131n\u0131 g\u00f6steren grafik (Kaynak: <\/em>https:\/\/graphs.unepgrid.ch\/graph_global_co2_concentration_800000.php<\/em><\/a>)<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Yukar\u0131da en sa\u011fda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz d\u00fcz bir \u00e7izgi halindeki y\u00fckseli\u015f 1750-2015 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f. Bu zaman aral\u0131\u011f\u0131nda atmosferdeki karbondioksitin oran\u0131 134 birim artm\u0131\u015f! Geriye do\u011fru bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda grafikteki en keskin de\u011fi\u015fim 350.000-330.000 y\u0131l \u00f6nce ya\u015fanm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Oradaki de\u011fi\u015fim bile 100 birimin ancak \u00fczerinde ve de\u011fi\u015fim 20 bin y\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f. Atmosferde bulunan karbondioksit oran\u0131ndaki bu devasa s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131n Grafik 1\u2019de i\u015flenen iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine sebep olan temel etmen oldu\u011fu bilinmekte.<\/p>\n\n\n\n

Sorun insan kaynakl\u0131 m\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu kadar teknik veri ile umuyorum okuyucuyu \u00e7ok s\u0131kmam\u0131\u015f\u0131md\u0131r. Daha fazlas\u0131n\u0131 sunmaya gerek yok. Bu deh\u015fet verici tablo \u00e7ok say\u0131da \u00e7evreci ve uzman taraf\u0131ndan ele al\u0131nd\u0131 ve hakk\u0131nda yeterli uyar\u0131lar yap\u0131ld\u0131. Ancak bu noktada sorunu mevcut d\u00fczenden kopmadan ele alanlar\u0131n tak\u0131ld\u0131klar\u0131 bir a\u00e7maz var.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizmden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir insan hayat\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fleyemeyen uzman ve \u00e7evreciler iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin sebebini, eldeki veri y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n da deste\u011fiyle bir karbondioksit sal\u0131n\u0131m\u0131 sorununa indirgeme e\u011filimindeler. Hatta iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin sebebinin \u201cinsan kaynakl\u0131 faaliyetler\u201d<\/em> olarak tan\u0131mlanmas\u0131yla beraber, problemin insanda ve insan kaynakl\u0131 faaliyet sonucunda \u00fcretilen karbondioksitte oldu\u011fu yan\u0131lsamas\u0131n\u0131 \u00fcretiyorlar. Oysaki insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyada en az\u0131ndan 160 bin y\u0131ld\u0131r var oldu\u011funu biliyoruz. 160 bin y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015f i\u00e7erisinde k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir yer kaplayan ve iki y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fen olaylar\u0131 \u201cinsan kaynakl\u0131 faaliyet<\/em>\u201d olarak nitelemek ilk bak\u0131\u015fta n\u00f6tr ve bilimsel bir yakla\u015f\u0131m gibi g\u00f6r\u00fcnse de bu yakla\u015f\u0131m\u0131n insan\u0131n farkl\u0131 t\u00fcrdeki faaliyetlerini g\u00f6rmezden geldi\u011fi, en \u00f6nemlisi \u00fcretim ve m\u00fclkiyet ili\u015fkilerinin insanl\u0131k tarihinde yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck kopu\u015fu perdelemesi sebebi ile bilime ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cinsan kaynakl\u0131\u201d \u015feyler 160 bin y\u0131ld\u0131r mevcut ama biz bu y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 sadece son iki y\u00fczy\u0131ld\u0131r g\u00f6r\u00fcyoruz. Dolay\u0131s\u0131 ile son iki y\u00fczy\u0131ldaki geli\u015fmelerin sebebini, \u201cinsan kaynakl\u0131 faaliyetler ve \u00fcretim\u201d olarak ortaya koymak ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131 gibi, su\u00e7luyu da gizliyor.<\/p>\n\n\n\n

Sorunu \u00fcretimden kaynakl\u0131 bir sorun olarak ortaya koymak, problemi \u00e7\u00f6zmek istemiyorsan\u0131z yeterli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olur. Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in ve genel olarak iklim krizine kar\u015f\u0131 gelen ayd\u0131nlar\u0131n bu ba\u011flamdaki yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu ifade edebiliriz. \u00c7\u00fcnk\u00fc sorun sadece bir \u00fcretim sorunu de\u011fil, bir \u00fcretim ili\u015fkileri sorunudur. Sorun insan kaynakl\u0131 faaliyet de\u011fil, son iki y\u00fczy\u0131ld\u0131r insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6rg\u00fctlendi\u011fi adaletsiz ve y\u0131k\u0131m yaratan bu sistemdedir.<\/p>\n\n\n\n

Atmosfere sal\u0131nan karbondioksitin normal bir seviyeye ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in neredeyse yar\u0131ya indirilmesi gerekti\u011fini az \u00f6nce g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Atmosfere sal\u0131nan karbondioksitin yar\u0131s\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fck olarak azaltabilseydik bu d\u00fczeyde bir iklim kriziyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmayacakt\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Peki atmosfere sal\u0131nan a\u015f\u0131r\u0131 karbondioksitten hepimiz, ya da \u00fcretim mi sorumlu? Oxfam\u2019\u0131n d\u00fcnyada ve T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ok konu\u015fulan \u201cKamu Yarar\u0131 m\u0131 \u00d6zel Servet mi?\u201d(13)<\/strong> adl\u0131 raporu 2009-19 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda milyarder say\u0131s\u0131n\u0131n neredeyse -krize ra\u011fmen- ikiye katland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve d\u00fcnya \u00fczerindeki en zengin 29 ki\u015finin sahip oldu\u011fu servetin d\u00fcnyan\u0131n en yoksul y\u00fczde 50\u2019sinin servetine e\u015fit oldu\u011funu g\u00f6steriyordu. Bu bile sistemin ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve tedavi edilemezli\u011fi hakk\u0131nda bize kimi fikirler verebilir. Biz iklim krizinin sorumlusunun insanlar m\u0131, yoksa bir avu\u00e7 burjuva m\u0131 oldu\u011fu sorusuna geri d\u00f6nelim. \u0130lk gelecek ele\u015ftirileri hemen savurarak belirtelim, servetin durdu\u011fu yerde atmosfere karbondioksit salmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biz de biliyoruz. Buradan hareketle pek \u00e7ok \u00e7evre aktivisti, sorunu m\u00fclkiyet ili\u015fkileri de\u011fil t\u00fcketim ili\u015fkileri \u00fczerinden okuyup anlatmaya hevesli. Bir an i\u00e7in hakl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp onlar\u0131n yolunu izlesek dahi sonu\u00e7 de\u011fi\u015fmeyecek.<\/p>\n\n\n\n

Oxfam\u2019\u0131n 2019\u2019daki tespitlerinden daha iyimser bir d\u00f6nem olan 2008\u2019de d\u00fcnya n\u00fcfusunun en zengin y\u00fczde 10\u2019luk kesiminin t\u00fcm t\u00fcketim i\u00e7erisindeki toplam pay\u0131n\u0131n y\u00fczde 59, d\u00fcnya n\u00fcfusunun en yoksul y\u00fczde 40\u2019\u0131n\u0131n ise t\u00fcm do\u011fal kaynaklar\u0131n t\u00fcketiminin y\u00fczde 5\u2019inden az bir k\u0131sm\u0131ndan sorumlu oldu\u011funu biliyoruz.(14)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Meseleyi bu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ile ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda problemin insan\u0131n \u00f6z\u00fcnden, fazla n\u00fcfustan vb. kaynaklanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f oluruz. Ortada a\u015f\u0131r\u0131 t\u00fcketen bir insanl\u0131k toplam\u0131na kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 kayna\u011fa sahip olan gezegenimizin bir iklim krizine s\u00fcr\u00fcklenmesi gibi bir durum yok. Ortada elindeki t\u00fcm mekanizmalar\u0131n\u0131 sermaye yo\u011funla\u015fmas\u0131 i\u00e7in kullanan ve l\u00fczumsuz t\u00fcketimin de ezici a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na ger\u00e7ekle\u015ftiren bir asalaklar toplulu\u011fu (burjuvazi) sorunu var.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizmde bu denli sorun olsa da burjuvazinin m\u00fclks\u00fcz oldu\u011fu SSCB deneyiminde \u00c7ernobil ya da Aral G\u00f6l\u00fc gibi y\u0131k\u0131mlar\u0131n nas\u0131l olup da ya\u015fanabildi\u011fi hakl\u0131 sorusuna iki sonraki b\u00f6l\u00fcmde de\u011finece\u011fiz. Bu hakl\u0131 soruyu sakl\u0131 tutarak \u015fimdilik vaktimizi ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n t\u00fcm sorumlusunun kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri oldu\u011funu vurgulamakla de\u011ferlendirece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri ihtiya\u00e7 de\u011fil, birikim \u00fczerine kurulur. Bu do\u011frultuda \u00fcretimin tamam\u0131 planlanarak de\u011fil, piyasan\u0131n anar\u015fisi i\u00e7erisinde en k\u00e2rl\u0131 olaca\u011f\u0131 \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenir. Bir \u015feyin \u00fcretilmesi ve \u00fczerine g\u00fc\u00e7l\u00fc bir end\u00fcstri kurulmas\u0131 i\u00e7in ortadaki herhangi bir insan ihtiyac\u0131n\u0131n (mesela sa\u011fl\u0131kl\u0131 ko\u015fullarda tuvalete eri\u015fim ihtiyac\u0131n\u0131n) var olmas\u0131 yetmez. Daha k\u00e2rl\u0131 bir \u015feyin olmas\u0131 kapitalistlerin oraya yat\u0131r\u0131m yapmas\u0131 i\u00e7in yeterli olur. Hatta daha k\u00e2rl\u0131 olan \u015feyin bir ihtiya\u00e7 olmamas\u0131 bile \u00e7o\u011fu kez bir problem olu\u015fturmaz. Ortada daha k\u00e2rl\u0131 bir yat\u0131r\u0131m varsa, kapitalizm buraya y\u00f6nelir. Sorun k\u00e2r ve birikim sorunu oldu\u011fu i\u00e7in t\u00fcm \u00fcretim ve yeniden \u00fcretim s\u00fcreci buna odaklan\u0131r. Ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n boyutu artt\u0131k\u00e7a, neredeyse her zaman k\u00e2rl\u0131l\u0131k da artar. Y\u0131k\u0131m do\u011frudan do\u011fruya kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin bir sonucu-yan \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in, iklim krizi kapitalizmden kopulmadan bir t\u00fcr restorasyonla \u00e7\u00f6z\u00fclemez.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizm bir zamanlar ila\u00e7lama gibi g\u0131da m\u00fchendisli\u011fi uygulamalar\u0131 sayesinde k\u0131tl\u0131k sorununu \u00e7\u00f6zebilece\u011fini iddia ediyordu. G\u0131da \u00fcretiminde devasa bir art\u0131\u015f ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rsek de d\u00fcnyadaki a\u00e7l\u0131k sorununun \u00e7\u00f6z\u00fclmekten bir hayli uzak oldu\u011funu deneyimlerimizle g\u00f6rd\u00fck. Kapitalistler \u015fimdi de gezegenin kapitalizmin ayakta kalmas\u0131 \u015fart\u0131 ile kurtar\u0131labilece\u011fi yalan\u0131n\u0131 at\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir kapitalizm m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc ve d\u00fcnyay\u0131 kurtarabilir m\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kitlelerdeki yo\u011fun tepki kapitalistleri bir yandan g\u00f6stermelik \u00f6nlemlere iterken \u00f6te yandan da ciddi bir efor sarf edilen kimi yeni uygulamalar da ilan ediliyor. \u015eu a\u015famada bu \u00e7abalar\u0131n bir t\u00fcr \u00fcst ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 olarak s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fi ele al\u0131p, kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin ne kadar s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir oldu\u011funu sorgulamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Bir grup uzman, Birle\u015fmi\u015f Milletler, D\u00fcnya Bankas\u0131 vb.nin deste\u011fi ve \u00f6n a\u00e7mas\u0131 ile kapitalist \u00fcretimin do\u011faya sayg\u0131 duyarak, ondan ancak \u00fcretebilece\u011fi kadar\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 -ve hatta eski BM genel sekreteri Ban Ki Moon\u2019un \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na g\u00f6re daha az k\u00e2r ederek- yeni bir s\u00fcrece girmek zorunda oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Daha az k\u00e2r elde eden bir kapitalizm olmaz, bunu Ban Ki Moon da biliyor olmal\u0131. En basit \u015fekliyle kapitalizmde Para-Meta-Para d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn s\u00fcrmesi ve buradaki sat\u0131lan \u00fcr\u00fcnden sonra gelen paran\u0131n daima \u00fcretim s\u00fcrecine giren ilk paradan daha fazla olmas\u0131, bu fazlan\u0131n da yeni yat\u0131r\u0131mlar ad\u0131na sermayele\u015ftirilmesi temel prensibi, burjuvazinin daha az k\u00e2r etmeyi kabul edemeyece\u011fi basit sonucunu do\u011furur. \u00d6z\u00fcnde bu koca mekanizman\u0131n ba\u015fka hi\u00e7bir maksad\u0131 yoktur. Daima daha b\u00fcy\u00fck bir birikim sa\u011flamak zorunda olan bu canavar\u0131n ba\u015fka t\u00fcrden bir i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imi hi\u00e7 olmad\u0131 ve olamaz da.<\/p>\n\n\n\n

Daha az k\u00e2r etmek mevcut sistemde kriz ve iflaslar\u0131 getirir. \u015eayet biz kapitalizmi yanl\u0131\u015f anl\u0131yor olsak dahi, birka\u00e7 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k deneyimin g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015fka bir \u00f6rnek yoktur. Kapitalizmde durup dururken daha az k\u00e2r etmeyi deneseniz dahi bu birilerinin daha \u00e7ok k\u00e2r edebildi\u011fi anlam\u0131na gelir, ki sonu\u00e7 iflas olur. Bu sa\u00e7ma arg\u00fcman \u00fczerinde daha fazla durmayal\u0131m. Peki, tam bir k\u00e2r ve h\u0131rs canavar\u0131 olsa da kapitalizm yine de daha \u00e7evre dostu bir \u00fcretimi ger\u00e7ekle\u015ftirebilir mi? Kapitalizmin can d\u00fc\u015fman\u0131 olmam\u0131za ra\u011fmen, (birim maliyette) \u00e7evreye daha az zarar veren ve hatta zarar\u0131 son derecede ihmal edilebilir olan \u015feylerin kapitalizm alt\u0131nda da \u00fcretilebildi\u011fini ve bu \u00fcretimden ciddi k\u00e2rlar elde edildi\u011fini biliyoruz. Sonu\u00e7 olarak bunlar\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ile yoksulluk ve adaletsizlik devam etse dahi hi\u00e7 de\u011filse gezegen kurtar\u0131labilir mi?<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik, makul g\u00f6r\u00fcnen bir dizi \u00f6neri sunuyor. Her \u015feyden \u00f6nce enerji verimlili\u011finin art\u0131r\u0131lmas\u0131 ile daha az enerji t\u00fcketimi ve \u00fcretimde daha az suyun t\u00fcketilmesine sebep olacak daha verimli y\u00f6ntemler \u00f6neriyor ve a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 bunlar\u0131 geli\u015ftiriyor da. T\u00fcm \u00fcretim s\u00fcrecinin toplam\u0131nda a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan karbondioksitin azalt\u0131lmas\u0131 ad\u0131na \u00fcr\u00fcnlerin karbon ayak izinin minimuma indirilmesi i\u00e7in hem hesaplama yap\u0131p hem de \u00f6neriler sunabiliyor. Hatta bunun \u00e7evresinde irice bir \u201cpiyasa\u201d v\u00fccuda geldi bile. Yani kapitalizm d\u00fcnyay\u0131 kurtarma i\u015fini de k\u00e2rl\u0131 bir hale getirebilece\u011fini iddia ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Gezegenin bildi\u011fimiz anlam\u0131 ile yok olma tehdidi alt\u0131nda oldu\u011funu ifade ederken kayg\u0131lar\u0131n birinci s\u0131ras\u0131na h\u00e2l\u00e2 k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 koymak, sermaye birikim modelinin sorunlar\u0131n\u0131 (basit aksakl\u0131klardan de\u011fil, b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131mdan bahsediyoruz) g\u00f6z ard\u0131 etmek ne denli akla uygun, takdiri size b\u0131rak\u0131yorum. Ancak kapitalist \u00fcretimin temel mant\u0131\u011f\u0131ndan (s\u00fcrekli artan bir birikim ihtiyac\u0131) \u00f6t\u00fcr\u00fc burada bir sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yoruz. Bu konuyu daha geni\u015f \u00e7apl\u0131 ele almak ve \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin, at\u0131klar\u0131n, g\u0131dan\u0131n vb.nin tek tek izini s\u00fcr\u00fcp s\u00fcrekli artan bir birikim yaratmak istiyorsan\u0131z hi\u00e7bir tekni\u011fin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek olduk\u00e7a keyifli olurdu. Ancak halihaz\u0131rda uzayan bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca k\u0131sa tutmakta fayda var. \u015eimdilik en can al\u0131c\u0131 konu olan enerji verimlili\u011finin art\u0131\u015f\u0131 ile y\u0131k\u0131m\u0131n azalt\u0131labilece\u011fi teziyle ilgilenmenin k\u00e2fi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Zira kapitalizm i\u00e7i \u00e7\u00f6z\u00fcm arayan uzman ve aktivistler i\u00e7in iklim krizinin ba\u015f sorumlusu enerji piyasas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Enerji verimlili\u011finin art\u0131\u015f\u0131, daha az enerji t\u00fcketerek kapitalistin tasarruf etmesini sa\u011flayacak ve gezegene daha az karbondioksit sal\u0131nmas\u0131na sebep olacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor olabilir. \u00d6rnek olarak d\u00fcnya genelinde verimli ampullerin, A++ elektronik e\u015fyalar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 sonucunda, elektronikle\u015fen ya\u015famlara ra\u011fmen konutlarda metrekareye d\u00fc\u015fen elektrik ihtiyac\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fme e\u011filiminde oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Kapitalistler bununla \u00f6v\u00fcn\u00fcp \u00e7evreci olabildiklerini iddia ediyorlar ama hen\u00fcz erken. Soru \u015fu: Bu gibi \u00f6rneklerin sanayiye de uyarlanmas\u0131 ile -ki bu konuda ciddi ad\u0131mlar at\u0131ld\u0131- ba\u015f belas\u0131 karbon sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n bir numaral\u0131 sorumlusu enerji t\u00fcketimini azaltabilir miyiz? Bu arg\u00fcman\u0131 sahiplenenler kapitalizmin bir tasarruf sistemi olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finin \u00fczerinden atl\u0131yorlar. Enerji verimlili\u011fi artt\u0131k\u00e7a nas\u0131l ki \u00e7al\u0131\u015fma saatleri azalm\u0131yor, \u00fcretim artt\u0131k\u00e7a topluma refah yay\u0131lm\u0131yorsa ayn\u0131 \u015fekilde enerji verimlili\u011finin artmas\u0131 da enerji t\u00fcketimini azaltm\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc enerji verimlili\u011fi artt\u0131k\u00e7a kapitalistlerin tasarruf etti\u011fi mebla\u011f \u00fcretim kapasitesinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 veya yeni yat\u0131r\u0131mlar i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Anlat\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 sadele\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik planlamalar\u0131 birim \u00fcr\u00fcn ba\u015f\u0131na daha az y\u0131k\u0131m i\u00e7eriyor gibi g\u00f6r\u00fcnse de maliyetin azalmas\u0131 ger\u00e7eklikte daha fazla \u00fcr\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep oluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6ncesinde elektrik faturas\u0131 i\u00e7in ayr\u0131lan sermaye enerji verimlili\u011finin artmas\u0131 ile serbest kal\u0131yor ve yeniden \u00fcretim i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Sa\u011flamas\u0131n\u0131 yapacak olursak enerji verimlili\u011finin art\u0131\u015f\u0131 sonucunda enerji firmalar\u0131 daha az enerji sat\u0131p k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fcyorlar. Enerji verimlili\u011findeki art\u0131\u015f, geni\u015fletilmi\u015f \u00fcretim ili\u015fkilerinin temel yasalar\u0131 gere\u011fi daha fazla birikim i\u00e7in daha fazla \u00fcretimin yap\u0131lmas\u0131 sonucunu do\u011furuyor. Verim artt\u0131k\u00e7a d\u00fcnya enerji arz\u0131 azalm\u0131yor, yeni -ve \u00e7o\u011fu kez gereksiz- yat\u0131r\u0131mlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile d\u00fcnya enerji ihtiyac\u0131nda da bir art\u0131\u015f s\u00f6z konusu oluyor.<\/p>\n\n\n\n

Enerjinin kendisinin de \u00fcretildi\u011fini, \u00fczerindeki yo\u011funla\u015fan emek miktar\u0131 ile bir de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip oldu\u011funu an\u0131msayacak olursak, bu noktada problem katmerleniyor. Enerji verimlili\u011finin artmas\u0131, serbest kalan sermayenin yat\u0131r\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015fmesi sonucunda daha fazla enerji t\u00fcketimine sebep olurken, enerji \u00fcreticileri de en k\u00e2rl\u0131 olan \u00fcr\u00fcnlere yat\u0131r\u0131mdan vazge\u00e7emiyorlar. Daha az zararl\u0131 oldu\u011fu iddia edilen yenilenebilir enerji kaynaklar\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlarda da k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131 art\u0131rabilmek maksad\u0131 ile orman arazilerinin yerine g\u00fcne\u015f panelleri yap\u0131l\u0131p, ku\u015f g\u00f6\u00e7 yollar\u0131na r\u00fczg\u00e2r panelleri yerle\u015ftiriliyor. Yer alt\u0131nda kimseye zarar vermeden duran s\u0131cak su kaynaklar\u0131 ile \u00e7evreci bir bi\u00e7imde enerji elde edilece\u011fi s\u00f6ylense de, k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmak ad\u0131na o kadar k\u00f6t\u00fc tesisler in\u015fa ediliyor ki T\u00fcrkiye\u2019nin en verimli b\u00f6lgelerinden biri olan Ayd\u0131n \u015fu anda bir kanser yuvas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Somut pratikte \u00e7evreci g\u00f6r\u00fcnen kaynaklar dahi b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m yarat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalistler s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik, \u00e7evre dostu yat\u0131r\u0131m vb. ad\u0131na benim hi\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemedi\u011fim pek \u00e7ok geli\u015fime imza att\u0131lar, ancak \u00e7arp\u0131c\u0131 olan \u015fu ki uygulamalar\u0131n hi\u00e7biri iklim krizine \u00e7are olamad\u0131. Kapitalistlerin ne arkas\u0131nda gururla durabilecekleri bir ba\u015far\u0131lar\u0131, ne de iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle m\u00fccadele programlar\u0131 kapsam\u0131nda tutturabildikleri di\u015fe dokunur tek bir hedefleri var.<\/p>\n\n\n\n

Verimlili\u011fin -teknolojik geli\u015fimler de diyebiliriz- art\u0131\u015f\u0131, emek\u00e7i kitlelerin genelinde bir refaha yol a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131 gibi maalesef ki ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 da derinle\u015ftiriyor. Bu noktada d\u00fc\u015fman, k\u00f6t\u00fc olan teknolojik geli\u015fmeler de\u011fil onlar\u0131n kapitalist\u00e7e kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Marks\u2019\u0131n \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131, Tro\u00e7ki ve Nahuel Moreno\u2019nun geli\u015ftirip savundu\u011fu tez, bize s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik ve daha verimli-\u00e7evre dostu teknolojilerin \u00fcretimine ra\u011fmen nas\u0131l oluyor da ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n derinle\u015ferek artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc kapitalist sistemde teknoloji tek ba\u015f\u0131na bir \u015fey ifade etmiyor. Sermaye birikim yasalar\u0131 ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n motor g\u00fcc\u00fc olmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor: \u00dcretici g\u00fc\u00e7ler y\u0131k\u0131ma u\u011frarken y\u0131k\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7ler geli\u015fmesine devam etmektedir<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizmin \u00e7\u00f6zemedi\u011fi sorunlar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da kapitalizmin ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 sundu\u011fu \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin asl\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ettik. Her \u015feye ra\u011fmen kapitalizmin ekolojik y\u0131k\u0131m sorununu \u00e7\u00f6z\u00fcp \u00e7\u00f6zemeyece\u011fini son bir \u00f6rnekle ele almak istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 1, d\u00fcnyadaki su kaynakl\u0131 hastal\u0131klar\u0131n etki etti\u011fi insan say\u0131s\u0131, \u00f6l\u00fcm ve yaratt\u0131\u011f\u0131 maliyeti \u00fclke ve k\u0131talara g\u00f6re ifade ediyor. Bu \u015feklin fark\u0131nda olmadan kapitalizmin nas\u0131l bir sistem oldu\u011funu anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ni\u00e7in iklim krizi ile m\u00fccadele edemeyece\u011fini g\u00f6sterdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kapitalizmin g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f en cimri sistem oldu\u011fu ve s\u0131rf pahal\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na \u00f6nem vermedi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Halbuki kapitalizm Ye\u015fil\u00e7am\u2019daki varyemez toprak zengini pintilere de\u011fil, ayn\u0131 filmlerdeki z\u00fcppe ve son derecede savurgan zengin \u00e7ocu\u011fa benzer. \u0130\u015fyerinde i\u015f\u00e7inin sabununa, tuvalet k\u00e2\u011f\u0131d\u0131na, hastal\u0131k iznine dahi g\u00f6z koyarken pinti gibi g\u00f6r\u00fcnen sistem, t\u00fcm d\u00fcnya piyasas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde tam bir m\u00fcsriftir.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizm k\u00e2rl\u0131l\u0131k ve birikim pe\u015finde ko\u015fan bir sistemken, bu birikimin toplumsal maliyeti -para cinsinden- ciddi bir savurganl\u0131kt\u0131r. Kapitalist birikim eldeki varl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6m\u00fclenmesi (Marks Kapital<\/em>\u2019de bu meseleye yeterince de\u011finir) ya da tutumlulukla de\u011fil, tam tersi ciddi bir savurganl\u0131kla olu\u015fur. Para ve metalar s\u00fcrekli olarak dola\u015f\u0131m halinde tutulmal\u0131, her \u015fey her an birikimi art\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bunu yapmayan ya da yapamayan sermaye sahibi sadece zarar etmez, iflas eder. K\u00fc\u00e7\u00fck gibi g\u00f6r\u00fcnen bir borsa krizinin koca \u015firketleri bir g\u00fcnde yok etmesinin gizi burada sakl\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in burjuvam\u0131z di\u011fer yat\u0131r\u0131m alanlar\u0131 ne kadar acil bir ihtiya\u00e7 sunarsa sunsun daima kendisi i\u00e7in en k\u00e2rl\u0131 olan sekt\u00f6re yat\u0131r\u0131m yapmaya mahk\u00fbmdur. Bu birikimin toplumsal maliyeti -b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131m\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131yor ve zarar g\u00f6ren dostlar\u0131m, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m insanlar ve insanl\u0131k medeniyetinden de\u011fil sadece parasal zarardan bahsediyorum- ise ayr\u0131ca bir y\u0131k\u0131m olur. Propagandas\u0131 bu \u015fekilde olmasa da t\u00fcm veriler \u015funu s\u00f6yl\u00fcyor ki, yaz\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda ifade etti\u011fimiz \u00fczere kapitalizm bug\u00fcne de\u011fin \u201cvah\u015fi\u201d d\u00f6nemlerinden kalan en basit sorunlar\u0131 dahi \u00e7\u00f6zememi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 1\u2019e, yani Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in bir alt kurumunun raporuna g\u00f6re d\u00fcnya genelinde su kaynakl\u0131 hastal\u0131klardan etkilenen insan say\u0131s\u0131 3 milyar 424 milyon olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ayn\u0131 \u015fekle g\u00f6re bu hastal\u0131klar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnya genelindeki toplam maliyet ise 1,7 trilyon dolar. Oysaki ifade edilen say\u0131da insan i\u00e7in hem i\u00e7me hem de at\u0131ksu ar\u0131tma tesislerinin kurulum maliyeti -her \u015feyin s\u0131f\u0131rdan yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 varsaysak dahi- toplam olarak yaln\u0131zca 102 milyar 72 milyon dolard\u0131r.(15)<\/strong> Yani sa\u011fl\u0131kl\u0131 su ve at\u0131ksuya eri\u015fim i\u00e7in gereken yat\u0131r\u0131m, bu yat\u0131r\u0131m\u0131n yap\u0131lmamas\u0131yla a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan maliyetin 17\u2019de 1\u2019i gibi inan\u0131lmaz d\u00fc\u015f\u00fck bir seviyededir! Kapitalizmin s\u0131rf k\u00e2rl\u0131 de\u011fil diye yat\u0131r\u0131m yapmamas\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 maliyetle zarar g\u00f6ren n\u00fcfusun 17 kat\u0131 kadar insan sa\u011fl\u0131kl\u0131 su ve at\u0131ksuya ula\u015fabilir, 2001-2018 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda en az 326 bin insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc de engellenebilirdi. Ortada toplamda b\u00fcy\u00fck bir zarar var gibi g\u00f6r\u00fcnse de bu noktada toplumsal maliyet burjuvazinin umurunda olmaz \u00e7\u00fcnk\u00fc zarar\u0131 \u00f6deyen proleterlerin kendisidir.<\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n da pek \u00e7ok vesile ile a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 \u00fczere kapitalizm yaln\u0131zca i\u015f\u00e7ileri korkun\u00e7 ko\u015fullarda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmakla kalmaz. Kapitalistimizin elinde tutulan birikim (toplumsal \u00fcr\u00fcn fazlas\u0131) d\u00fc\u015f\u00fck bir k\u00e2r getirisi olan ve \u00f6deyecek h\u00fck\u00fcmetlerin bulunmad\u0131\u011f\u0131 acil ihtiya\u00e7lar yerine borsa ve faize kayar. Enerji gibi son derecede k\u00e2rl\u0131 ve y\u0131k\u0131m yarat\u0131c\u0131 bir sekt\u00f6rde kal\u0131r. \u0130htiya\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 ve ikame edilebilir olmas\u0131na ra\u011fmen k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek diye tek kullan\u0131ml\u0131k plastik \u00fcretir. Buna kar\u015f\u0131n ger\u00e7ek ihtiya\u00e7lar kar\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan zarar sa\u011fl\u0131k, ula\u015f\u0131m, onar\u0131m vb. \u00fczerinden gerekli olan ilk maliyeti binlerce kat a\u015far. Patron ile i\u015f\u00e7i aras\u0131ndaki uzla\u015fmaz \u00e7eli\u015fki sadece ikisini de\u011fil, halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve insan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu do\u011fay\u0131 da ilgilendirir. Kapitalizm y\u0131k\u0131md\u0131r. Buna kar\u015f\u0131 koymak i\u00e7in i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n m\u00fccadelesi elimizdeki tek<\/em> ger\u00e7ek\u00e7i \u00e7\u00f6z\u00fcmd\u00fcr. <\/p>\n\n\n\n

1. 4. Alt\u0131nc\u0131 b\u00fcy\u00fck toplu yok olu\u015f<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00a0\u015eekil 2 gezegende bug\u00fcne de\u011fin ger\u00e7ekle\u015fen toplu yok olu\u015flar\u0131 \u00f6zetliyor.(16)<\/strong> Bu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 uzun tutmadan kapatmak niyetindeyim. Daha \u00f6ncesinde gezegenimiz birden \u00e7ok kez b\u00fcy\u00fck toplu yok olu\u015flara \u015fahit oldu. \u015eimdi ise son y\u00fcz y\u0131l i\u00e7erisinde gezegendeki canl\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011finin ciddi \u015fekilde azald\u0131\u011f\u0131na \u015fahit oluyoruz ve i\u00e7inden ge\u00e7ti\u011fimiz s\u00fcre\u00e7 daha \u00f6nceki be\u015f toplu yok olu\u015fla mukayese edilebilir d\u00fczeyde.<\/p>\n\n\n\n

Atmosferdeki kirletici art\u0131\u015f\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m bir \u00e7arpan etkisi yarat\u0131yor. Gezegenin en b\u00fcy\u00fck karbon yutaklar\u0131 ormanlar de\u011fil, okyanuslardaki resiflerdir. T\u0131pk\u0131 bitkiler gibi bu resifler de atmosferdeki karbondioksiti al\u0131p oksijen \u00fcretir. Ancak atmosferdeki karbondioksit oran\u0131ndaki art\u0131\u015f, t\u0131pk\u0131 asitli i\u00e7eceklerdeki gaz gibi okyanuslar\u0131n da asitlenmesine sebep olur. Resifler tek h\u00fccreli bir canl\u0131 olan alglerin farkl\u0131 gruplar\u0131n\u0131n bir araya gelmesi ile meydana gelir ve algler asidik ortamda ya\u015fayamaz. T\u00fcm T\u00fcrkiye\u2019nin y\u00fcz \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn yar\u0131s\u0131ndan fazla bir alan\u0131 kaplayan yakla\u015f\u0131k 500 milyon ya\u015f\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck mercan resifinin t\u00fcm \u00e7abalara ra\u011fmen art\u0131k tamamen \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Buras\u0131 gezegenin karbondioksiti oksijene \u00e7eviren en \u00f6nemli noktalar\u0131ndan biriydi. Oras\u0131 kirletildi\u011fi i\u00e7in de\u011fil atmosferdeki karbondioksit oran\u0131n\u0131n artmas\u0131 sonucu \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

 \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin yaratt\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 iklim olaylar\u0131ndaki art\u0131\u015f ve kapitalizmin yeni yat\u0131r\u0131mlar i\u00e7in verdi\u011fi onca zarar y\u0131k\u0131m\u0131n sabit h\u0131zla ilerlemedi\u011fini, tehlikenin katlanarak artmakta oldu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor.<\/p>\n\n\n\n

Ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n gezegene ne t\u00fcrden etkiler yarataca\u011f\u0131na dair kimi senaryolar var. Bu senaryolar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 atmosferdeki karbondioksit oran\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan bir etki yarataca\u011f\u0131 e\u015fi\u011fi i\u015faret ederken, bir k\u0131sm\u0131 ise di\u011fer parametreler \u00fczerinden \u015fu kadar y\u0131l sonra hangi \u015fehirlerin d\u00fcnyadan silinece\u011fini hesapl\u0131yor. Bu senaryolar\u0131n tamam\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemek i\u00e7in elimizde kimi gerek\u00e7eler var. Ancak yukar\u0131da ifade etmeye \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere eldeki verilerin tamam\u0131 tehlikenin e\u015fi\u011finde de\u011fil, i\u00e7erisinde oldu\u011fumuzu g\u00f6steriyor. Kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck tahribat geri al\u0131namaz boyutlarda. \u0130nsanl\u0131k birden d\u00fcnyadan kaybolsa dahi kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 gezegende ya\u015famay\u0131 ve y\u0131k\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek. Kapitalist \u00fcretim ve yeniden \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerinin do\u011faya verdi\u011fi geri al\u0131namaz zararlar\u0131n sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6tesinde oldu\u011funu, sorunun yaln\u0131zca karbondioksit, plastik ve kaybolan habitatlar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek a\u00e7\u0131s\u0131ndan bizi de yak\u0131ndan ilgilendiren Karadeniz ve Marmara \u00f6rne\u011fine k\u0131saca de\u011finebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Karadeniz ve Marmara \u00f6rnekleri (17)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1980\u2019li y\u0131llar, T\u00fcrkiye i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 \u00f6rg\u00fctlerinin ezilmesinin d\u0131\u015f\u0131nda Karadeniz ekosisteminin tamamen yok olmas\u0131n\u0131n e\u015fi\u011fine gelindi\u011fine de \u015fahit olunan bir d\u00f6nem oldu.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn Karadeniz ve Marmara\u2019da sahile yak\u0131n kesimlerde ya\u015fayanlar\u0131n a\u015fina oldu\u011fu tarakl\u0131 denizanas\u0131 adl\u0131 mantar \u015feklindeki denizanas\u0131 asl\u0131nda Karadeniz\u2019in do\u011fal bir t\u00fcr\u00fc de\u011fil. Muhtemelen gemi ticareti s\u0131ras\u0131nda Uzak Do\u011fu\u2019dan bo\u015f halde gelen bir geminin balast(18)<\/strong> suyunu Karadeniz\u2019de bo\u015faltmas\u0131 ile Karadeniz ekosistemine geldi. Burada hi\u00e7bir rakibinin bulunmamas\u0131 onu istilac\u0131 bir t\u00fcr haline getirdi. Tarakl\u0131 denizanas\u0131 (Mnemiopsis<\/em>) k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7erisinde o kadar yay\u0131ld\u0131 ki, Karadeniz\u2019deki t\u00fcm hamsi larvalar\u0131 t\u00fckenme s\u0131n\u0131r\u0131na geldi. Sadece hamsileri de\u011fil yeni ekosistemindeki neredeyse t\u00fcm bal\u0131k larvalar\u0131n\u0131 t\u00fcketebilecek bir yetene\u011fe sahipti. Karadeniz\u2019de ba\u015fta bal\u0131klar olmak \u00fczere pek \u00e7ok canl\u0131 t\u00fcr\u00fc yok olman\u0131n e\u015fi\u011fine gelmi\u015fti ki, Karadeniz ekosistemine yabanc\u0131 olan bir ba\u015fka t\u00fcr olan Beroe ovata<\/em> (mantara de\u011fil de torpile benzeyen bir denizanas\u0131) birdenbire -y\u00fcksek ihtimalle bir grup biliminsan\u0131n\u0131n \u00f6nerileri onaylanmamas\u0131na ra\u011fmen ald\u0131klar\u0131 risk sonucu- Karadeniz\u2019de g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flad\u0131. Bu t\u00fcr \u015fimdilik istilac\u0131 t\u00fcr Mnemiopsise<\/em> rakip ve onunla besleniyor. Mevcut durumun yeni bir denge oldu\u011funu iddia etmek ise g\u00fc\u00e7. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015fu anki dinamiklerin nereye varaca\u011f\u0131n\u0131 bilemiyoruz. Mnemiopsislerin<\/em> anl\u0131k olarak azalmas\u0131 sonucu Beroe ovatan\u0131n<\/em> bal\u0131k larvalar\u0131n\u0131 \u00f6ncelikli g\u0131da olarak de\u011ferlendirip de\u011ferlendirmeyece\u011fi h\u00e2l\u00e2 muamma. \u015eu ko\u015ful alt\u0131nda Karadeniz\u2019e hi\u00e7bir kirlilik giri\u015fi olmasa dahi, Karadeniz ekosistemi eskiden ald\u0131\u011f\u0131 yaralardan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00e7\u00f6kebilir.<\/p>\n\n\n\n

Karadeniz\u2019in olduk\u00e7a hassas bir dengesi varken Marmara\u2019da durum daha da vahim. Marmara\u2019ya y\u00fcklenen yo\u011fun sanayi ve evsel at\u0131ksu(19)<\/strong> kirlilik y\u00fck\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda yine Marmara ekosistemine yabanc\u0131 midyelerin –Mnemiopsislere<\/em> benzer bir yolla- Marmara\u2019ya gelerek a\u015f\u0131r\u0131 \u015fekilde \u00fcremesi denizin dibinde ciddi bir midye kabu\u011fu birikimine yol a\u00e7\u0131yor ve bu durum denizin dibindeki canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n tehlike alt\u0131nda oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu iki ufak \u00f6rne\u011fin t\u00fcrevleri d\u00fcnyan\u0131n neredeyse her bir kar\u0131\u015f topra\u011f\u0131 ve suyu i\u00e7in sunulabilir. Bug\u00fcn Akdeniz\u2019in T\u00fcrkiye sahillerinde dahi, S\u00fcvey\u015f\u2019ten ge\u00e7erek Akdeniz\u2019e bir istilac\u0131 t\u00fcr olarak yerle\u015fen balon bal\u0131klar\u0131 sorunu ile bo\u011fu\u015fmaktay\u0131z ve \u00e7\u00f6z\u00fcm ad\u0131na tatmin edici ad\u0131mlar at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmek g\u00fc\u00e7. Sonu\u00e7 olarak i\u00e7inde bulundu\u011fumuz noktada, ekolojiye daha fazla zarar vermemenin yan\u0131 s\u0131ra verilmi\u015f zararlar\u0131n daha b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131mlar yaratmamas\u0131 i\u00e7in \u00e7\u00f6z\u00fcmler yaratmak gibi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckle daha kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Uzmanlar\u0131n tahmini, kitlelerin m\u00fccadelesi <\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanl\u0131k, ba\u015flang\u0131c\u0131 ile k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda bilimsel birikiminde olduk\u00e7a mesafe kat etmi\u015f olsa da bildiklerimiz bilmediklerimizin yan\u0131nda h\u00e2l\u00e2 bir nokta kadar yer tutmuyor. Burjuvazinin ald\u0131rmazl\u0131\u011f\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fck burjuvazinin t\u00fcm kibrine ra\u011fmen geli\u015fim ve birikimimizin zirvesinde olmaktan bir hayli uza\u011f\u0131z. Einstein\u2019\u0131n Sol Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan Fizi\u011fin Evrimi<\/em> ad\u0131yla bas\u0131lan eserinde ifade etti\u011fi \u00fczere insanl\u0131k kurmal\u0131 bir saate d\u0131\u015far\u0131dan bak\u0131p onu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Yapt\u0131\u011f\u0131 hesaplamalar, geli\u015ftirdi\u011fi teoriler akrep ve yelkovan\u0131n neyi g\u00f6sterece\u011fi konusunda \u00e7o\u011fu kez bize do\u011fru yan\u0131tlar veriyor ama mekanizmay\u0131 h\u00e2l\u00e2 a\u00e7\u0131klayam\u0131yor. Saatin i\u00e7i h\u00e2l\u00e2 g\u00f6r\u00fclemedi.<\/p>\n\n\n\n

\u0130klim olaylar\u0131n\u0131 tahminde, ya\u011fmurun ve kar\u0131n ne zaman ya\u011faca\u011f\u0131n\u0131 anlamakta belirli bir ba\u015far\u0131 elde ettik. Ancak h\u00e2l\u00e2 ya\u011fmurun nas\u0131l ya\u011fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 dahi tam olarak a\u00e7\u0131klayamazken(20)<\/strong> iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 y\u00fczde 100 tahmin ediyor olmam\u0131z\u0131 bekleyemeyiz. Bunu umutlu olmak i\u00e7in de\u011fil, tehlikenin boyutlar\u0131n\u0131 tam olarak kavrayamam\u0131\u015f olabilece\u011fimizi, durumun anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan da k\u00f6t\u00fc olabilece\u011fini vurgulamak i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n nefes almay\u0131 b\u0131rakamayaca\u011f\u0131 gibi, kapitalizm de insanl\u0131\u011f\u0131n ihtiyac\u0131 olmamas\u0131na ra\u011fmen daha \u00e7ok \u00fcretmeyi b\u0131rakamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc kapitalizmde ne pahas\u0131na olursa olsun birikim s\u00fcrmek zorunda. Hal b\u00f6yle olunca, yarat\u0131lan \u00e7evreci sekt\u00f6rler dahi d\u00fcnyan\u0131n kaynak s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc daha da art\u0131rarak ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 derinle\u015ftirir. Foxconn\u2019un CEO\u2019su Terry Gou Taipei, bir hayvanat bah\u00e7esi y\u00f6neticisi Shih-Chien\u2019den bir milyon i\u015f\u00e7iyi idare etmek i\u00e7in tavsiyeler isterken bir a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yapm\u0131yor, kapitalizmin ola\u011fan y\u00fcz\u00fcn\u00fc sergiliyordu. Foxconn ve di\u011fer s\u0131n\u0131f karde\u015fleri proletaryay\u0131 m\u00fclkiyetinde bildikleri di\u011fer hayvanlar gibi kullan\u0131rken, \u201cBas\u0131cam k\u0131rbac\u0131, bas\u0131cam k\u0131rbac\u0131<\/em>\u201d nidas\u0131 ile gezegenimizi -bildi\u011fimiz hali ile- bir sona ko\u015fturuyor. Bunu yapmak, insanl\u0131k tarihinin asalakl\u0131kta rakibi olmayan s\u0131n\u0131f\u0131 burjuvazi i\u00e7in bir varl\u0131k sebebi oldu\u011fundan, burjuvaziden y\u0131k\u0131m\u0131 durdurmas\u0131n\u0131 ya da y\u0131k\u0131m\u0131 durdurmaya zorlanmas\u0131n\u0131 bekleyemeyiz.<\/p>\n\n\n\n

Sorunun \u015fu g\u00fcnk\u00fc ko\u015fullar alt\u0131nda bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yok. Ne uzmanlar\u0131n tavsiyelerine uyulabilir ne de kapitalist birikim rejimi alt\u0131nda bilimin yeni bir bulu\u015fu gezegeni kurtarabilir. Ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n derinle\u015fmesini ancak kolektif m\u00fclkiyet temelinde bir planl\u0131 ekonomi engelleyip, do\u011fru bir m\u00fccadele plan\u0131 ile mevcut hasarlar en aza indirebilir. Neyse ki bu m\u00fccadeleyi bir program olarak sahiplenip uygulama kapasitesine sahip olan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131, ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 olmakla kalm\u0131yor, bu m\u00fccadelenin i\u00e7erisinde de yer al\u0131yor. Hatta \u00e7o\u011fu kez ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n birinci dereceden muhatab\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in m\u00fccadele ve seferberliklerin do\u011frudan ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekiyor. Ekoloji m\u00fccadelesi ile s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin kol kola olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyip ye\u015fil ve k\u0131z\u0131l\u0131 yak\u0131nla\u015ft\u0131rmak gerekir demek asl\u0131nda manas\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu aray\u0131\u015f \u00e7oktan a\u015f\u0131ld\u0131. Ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ekoloji bilincine sahip insanlar\u0131n de\u011fil, bu y\u0131k\u0131mdan birinci derecede etkilenen kitlelerin (yoksul ve proleter olduklar\u0131n\u0131 ifade etmeye gerek var m\u0131?) kendili\u011finden m\u00fccadelesi ile<\/em> s\u00fcr\u00fcyor. Latin Amerika\u2019da yerliler, T\u00fcrkiye\u2019de Metin Lokumcu\u2019lar, Ayd\u0131n\u2019\u0131n, Bursa\u2019n\u0131n, Sivas\u2019\u0131n ve Manisa\u2019n\u0131n en yoksul k\u00f6yl\u00fcleri, \u00e7evre bilinci olu\u015fturma derdindeki ekoaktivizmi bir hayli a\u015fan bir m\u00fccadele i\u00e7erisindeler. Kazanmak ve kaybetmekle kalm\u0131yor, en a\u011f\u0131r bedelleri \u00f6d\u00fcyorlar. \u201c\u0130\u015f\u00e7iler i\u015f imk\u00e2n\u0131 i\u00e7in fabrika a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 desteklerler, fabrikalar da ekolojik y\u0131k\u0131m yarat\u0131r, bu y\u00fczden i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 m\u00fccadelesi ile \u00e7evre m\u00fccadelesi \u00e7eli\u015fir\u201d demek, \u201c\u0130\u015f\u00e7iler hayvand\u0131r, \u00f6n\u00fcne gelen yere i\u015fer, olmad\u0131k yere t\u00fck\u00fcr\u00fcr\u201d<\/em>(21)<\/strong> ve \u201c\u0130\u015f\u00e7iler grev k\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k yapar, burjuvan\u0131n piyonudur<\/em>\u201d demek kadar abestir. S\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi, grev k\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131yla m\u00fccadele etti\u011fi gibi ekolojik y\u0131k\u0131ma da kar\u015f\u0131 durmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Eme\u011fin ve gezegenin kurtulu\u015fu ad\u0131na, s\u0131n\u0131f\u0131n sahiplendi\u011fi ekoloji m\u00fccadelesinin sahici olabilmesi i\u00e7in antikapitalist olmas\u0131 gerekti\u011fini bilerek, devrimci bir program etraf\u0131nda i\u015fe koyulmam\u0131z gerekiyor. Y\u0131k\u0131m b\u00fcy\u00fck ve ufukta kurtar\u0131c\u0131m\u0131z olabilecek bir d\u0131\u015f unsur g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Ancak kapitalizmin ilgas\u0131 ve devrimci ve demokratik bir planl\u0131 ekonominin sonucunda, bizi, y\u0131k\u0131m\u0131 durdurmaktan al\u0131koyup bilmediklerimizi de ke\u015ffetmemizi engelleyecek do\u011fa yasas\u0131 niteli\u011finde bir m\u00e2ni yok. Kapitalizm y\u0131k\u0131m yarat\u0131yor, kitleler ise buna kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ediyor, ancak bu m\u00fccadeleler \u00e7ok par\u00e7al\u0131 ve bir programdan yoksun. Bu y\u00fczden kitleler kapitalizmin \u00f6nerdiklerine tamah etmek durumunda kal\u0131yor. Bir kez daha \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n bunal\u0131m\u0131na damgas\u0131n\u0131 vuran, proletaryan\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fcn\u00fcn bunal\u0131m\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n

Aytmatov\u2019un b\u00fcy\u00fck roman\u0131 G\u00fcn Olur Asra Bedel<\/em>\u2019de s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumun t\u00fcm hat\u0131ralar\u0131n\u0131n unutuldu\u011fu kom\u00fcnist bir ya\u015fam s\u00fcren Orman G\u00f6\u011fs\u00fc<\/em> adl\u0131 bir gezegen vard\u0131r. Bu gezegenin canl\u0131lar\u0131 toplumsal adalet ad\u0131na pek \u00e7ok sorunu \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f olsalar da ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n bedelleri onlar\u0131 h\u00e2l\u00e2 u\u011fra\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Orman G\u00f6\u011fs\u00fc<\/em>\u2019n\u00fcn \u00f6zg\u00fcr canl\u0131lar\u0131 t\u00fcm bilgilerini ke\u015ffettikleri gen\u00e7 d\u00fcnya gezegeni ile payla\u015fmak isterler. Zaman\u0131 tarih biliminin bir t\u00fcr cetveli ya da i\u00e7ine g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kendi ger\u00e7ekli\u011fimiz de\u011fil de fizi\u011fin bir konusu, yani maddenin (bilincin de) i\u00e7inde bulundu\u011fu bir boyut olarak kavrayacak olursak bug\u00fcn biz h\u00e2l\u00e2 Nazileri yenip, destalinizasyon d\u00f6neminde umutlan\u0131p, b\u00fcrokrasi taraf\u0131ndan ezilen ayn\u0131 roman\u0131n ba\u015f karakteri Yedigey Cangeldin\u2019in \u00e7a\u011fda\u015f\u0131y\u0131z. Yedigey umut ve yenilgileri birlikte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 dostunun cenazesini s\u0131rt\u0131na vurup bombo\u015f bir bozk\u0131rda adeta hi\u00e7bir \u015feyin ya\u015fanmad\u0131\u011f\u0131 hissini veren gezegenimizde, yaya halde, dostunu vasiyet etti\u011fi mezar\u0131na ta\u015f\u0131yor. Bizler de i\u015f cinayetlerinde, direni\u015flerde, ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede kaybettiklerimizin yolda\u015f\u00e7a hat\u0131ralar\u0131na duydu\u011fumuz sayg\u0131yla ayakta duruyoruz. 10 Ekim Ankara Gar Katliam\u0131\u2019nda yitirdi\u011fimiz karde\u015flerimizin bedenlerini plastik torbalarla al\u0131p cenazelerinde bulu\u015fan Yedigey\u2019ler olmam\u0131z\u0131n \u00fczerinden \u00e7ok zaman ge\u00e7medi. Ama bu ac\u0131kl\u0131 hik\u00e2yeler koca bir ya\u015fam \u00e7izelgesinde yaln\u0131zca bir g\u00fcn, unutulacak bir kesit, dondurulmu\u015f bir manzara. Mevcut direni\u015flerin birle\u015ftirilmesi ve do\u011fru bir programla hareket edilmesi halinde uzak olmayan bir gelecekte Orman G\u00f6\u011fs\u00fc<\/em> haline gelmemiz h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok muhtemel.<\/p>\n\n\n\n

2.) Marksizm ekolojik y\u0131k\u0131ma yan\u0131t veremez mi?<\/strong><\/h4>\n\n\n\n

Marksizmin insan\u0131 do\u011fadan \u00fcst\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, ekoloji sorunlar\u0131na insan merkezli bakt\u0131\u011f\u0131, en az kapitalistler kadar kalk\u0131nmac\u0131 oldu\u011fu ve ekolojik y\u0131k\u0131ma yan\u0131t vermeyi b\u0131rakal\u0131m, onu art\u0131raca\u011f\u0131 do\u011frultusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flere okurun a\u015fina oldu\u011funu san\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n kendisinin ve Marksizmin insan merkezci ve kalk\u0131nmac\u0131 oldu\u011fu arg\u00fcman\u0131 kimilerinin a\u011fz\u0131nda yanl\u0131\u015f, kimilerinin a\u011fz\u0131nda ise bir \u00e7arp\u0131tma. \u00d6ncelikli olarak Marks, insan\u0131 do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak de\u011ferlendirir. \u00dcretim ili\u015fkilerinin bir sonucu olarak do\u011fadan yabanc\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131na ve bu s\u00fcre\u00e7te insan\u0131n do\u011fala\u015f\u0131p do\u011fan\u0131nsa insanla\u015ft\u0131\u011f\u0131na vurgu yaparken bunu geri al\u0131namaz bir geli\u015fim de\u011fil, problem olarak ortaya koyuyordu. Ortada do\u011fay\u0131 a\u015fma hedefi de\u011fil, do\u011fadan kopart\u0131lmak ve do\u011fan\u0131n insan\u0131n inorganik bir par\u00e7as\u0131 haline gelmesi sorunu vard\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n erken d\u00f6nem \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda buna benzeyen de\u011ferlendirmeler vard\u0131r. Birazdan i\u015fleyece\u011fimiz \u00fczere Marks\u2019\u0131n kapitalizme dair \u015fik\u00e2yetlerinden biri k\u0131r ve kentin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu durum do\u011fadan al\u0131nanlar ile, onlar\u0131n t\u00fcketilip devasa at\u0131klar\u0131n olu\u015ftu\u011fu yerler aras\u0131nda da bir e\u015fitsizlik do\u011furur. K\u0131r ile kent aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n kalkmas\u0131 Marks i\u00e7in en az kafa ve kol eme\u011fi aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n kalkmas\u0131 kadar \u00f6nemli bir yer tutar. Kimilerinin anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine t\u00fcm k\u0131r\u0131n kentle\u015fmesi gibi bir vurgu ne Marks ne de Engels\u2019te vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Marks ve Engels\u2019i insan merkezcilikle ele\u015ftirmek, kat\u0131 h\u00e2l fizi\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan birini M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n antik tanr\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 duyars\u0131z kalmakla su\u00e7lamaya benziyor. Marks ve Engels \u00e7ok geli\u015fmi\u015f ilgi alanlar\u0131na ra\u011fmen s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlar\u0131n analizi \u00fczerine e\u011filmi\u015fler ve en \u00f6nemli eserlerini bu konuda ele alm\u0131\u015flard\u0131. Marksizmin do\u011fay\u0131 ikinci plana att\u0131\u011f\u0131 ve insan merkezli oldu\u011fu tezini tekrarlayan \u00e7ok say\u0131da ele\u015ftiri olsa da \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n kapsam\u0131 dolay\u0131s\u0131yla kendimizi Marksizmin ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 duyars\u0131z ve k\u00f6r olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorunu ile s\u0131n\u0131rland\u0131rmak durumunday\u0131z. Bu konu ile vedala\u015fmadan \u00f6nce Marks\u2019\u0131n tarihsel materyalist metodunun insan ve do\u011fa aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc olarak kavrad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve b\u00f6l\u00fcnmesini dert olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tekrarlamakla yetinelim. Elinizdeki \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in ise Marks\u2019\u0131n t\u00fcm k\u00fclliyat\u0131na d\u00f6nmek yerine sadece ekolojik y\u0131k\u0131m ba\u011flam\u0131nda Kapital<\/em>\u2019in ciltleri ile kendimi k\u0131s\u0131tlayaca\u011f\u0131m.(22)<\/strong>\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n ekoloji konular\u0131nda tam bir duyars\u0131zl\u0131k i\u00e7erisinde oldu\u011funu ve Marksizmin ise bir metot olarak ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcp a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 gibi buna \u00e7are de sunamayaca\u011f\u0131n\u0131 ifade eden g\u00f6r\u00fc\u015flerin en az sald\u0131rgan oldu\u011fu kadar sakat ve ge\u00e7ersiz de oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnsem de bu arg\u00fcman Marksist ak\u0131mlara ciddi \u015fekilde etki etti. Buna bir de SSCB\u2019de ya\u015fanan ekolojik y\u0131k\u0131mlar da eklenince kendilerini Marksist olarak tan\u0131mlayan ak\u0131mlar dahi Marksizme yeni bir eko s\u00fcr\u00fcm y\u00fckleyerek yamad\u0131klar\u0131n\u0131 iddia etmeye giri\u015ftiler.<\/p>\n\n\n\n

Yan\u0131tlanmas\u0131 gereken iki soru<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Arg\u00fcmanlar\u0131n s\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131raksak da, ele\u015ftirilerin g\u00fcndeme getirdi\u011fi kimi sorular yan\u0131tlanmay\u0131 ger\u00e7ekten de hak ediyor. Ekolojik y\u0131k\u0131m bug\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n en \u00f6nemli g\u00fcndemlerinden biri. Peki d\u00fcnyan\u0131n gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en b\u00fcy\u00fck beyinlerinden biri olan Marks \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ve kuvvetli \u00f6ng\u00f6r\u00fclerine ra\u011fmen nas\u0131l olur da bu meseleyi do\u011frudan ele alan bir \u00e7al\u0131\u015fma yapmaz?<\/strong> S\u00f6z konusu ki\u015fi Marks oldu\u011funda, d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131, o zamanlar ekolojik y\u0131k\u0131mdan bahseden yoktu gibi ba\u015ftan savma yan\u0131tlar yetersiz kal\u0131r. Marks kapitalist \u00fcretimin temel mant\u0131\u011f\u0131n\u0131, bug\u00fcnk\u00fc yeni geli\u015fmelerin a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda dahi referans olabilecek \u015fekilde ele alm\u0131\u015ft\u0131. Kriz ve b\u00fcy\u00fcme d\u00f6nemleri oldu\u011fu gibi, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131nda hen\u00fcz tamamen olu\u015fmam\u0131\u015f etkilere dair bile \u00f6nemli \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunabilmi\u015fti. T\u00fcm bunlara ra\u011fmen Marks nas\u0131l olmu\u015f da kapitalizmin yarataca\u011f\u0131 y\u0131k\u0131mlardan belki de en geni\u015f \u00e7apl\u0131s\u0131 olan, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6rememi\u015fti? Bu durumu tamamen Marks\u2019\u0131n ki\u015fisel ilgisizli\u011fine atfetmeye \u00e7abalasak dahi, bu kez ikinci hakl\u0131 soru ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z. BM dahi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde harekete ge\u00e7mi\u015fken Marksist ak\u0131mlar ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye yan\u0131tlar \u00fcretmekte ni\u00e7in ge\u00e7 kald\u0131lar?<\/strong> Marksizmin ekoloji d\u00fc\u015fman\u0131 oldu\u011funu iddia eden g\u00f6r\u00fc\u015flerin kolayca savrulabilece\u011fini ancak yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z iki sorunun hakl\u0131 sorular oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

2. 1. Kapital<\/em> ne anlat\u0131yor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu iki hakl\u0131 soruya bir an i\u00e7in mola verip Marks\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck eserinin ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n temel dinami\u011fine dair neler s\u00f6yledi\u011fine k\u0131saca de\u011finelim. Buradaki sorumuz kapitalist basit ve geni\u015fletilmi\u015f \u00f6l\u00e7ekte \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerinin ni\u00e7in ekolojik y\u0131k\u0131ma sebep olmak zorunda oldu\u011funu irdelemekle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Marks b\u00fcy\u00fck eserinin ilk cildinde, bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn fiyat\u0131n\u0131 belirleyen \u015feyin \u00fczerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f toplumsal emek miktar\u0131 oldu\u011funu bir kez daha ispatlayarak konuyu ba\u015flat\u0131yor, bana kal\u0131rsa ikinci cilde geldi\u011fimizde sermayenin devir ve dola\u015f\u0131m s\u00fcre\u00e7lerini a\u00e7\u0131l\u0131mlarken ekolojik y\u0131k\u0131m gerek\u00e7elerinin anahtar form\u00fcl\u00fcn\u00fc sunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Marks basit \u00fcretim s\u00fcrecinin bir yans\u0131mas\u0131n\u0131 P-M-P’ olarak tan\u0131mlar. Burada ilk P(ara) kapitalistin ilk yat\u0131r\u0131m\u0131yken, onu makineler, ham madde ve canl\u0131 emekle beraber M(eta)ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Bu Metan\u0131n de\u011fi\u015fim de\u011feri (fiyat\u0131) \u00fcr\u00fcn\u00fc son a\u015famas\u0131na getirene kadar onda biriken toplam toplumsal emek g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ona katt\u0131\u011f\u0131 de\u011fere e\u015fittir. Ancak kapitalistimiz (bizim \u00f6rne\u011fimizde tekstilci olsun) iplik, kuma\u015f, elektrik, boya, kira, faiz, \u00f6d\u00fcyorsa da vergi vb. i\u00e7in de\u011ferinin tam kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6derken, emek\u00e7iye yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferin pek az\u0131n\u0131 – bug\u00fcn Unilever bir ti\u015f\u00f6rt\u00fcn t\u00fcm maliyetinin ancak y\u00fczde 0,6\u2019l\u0131k k\u0131sm\u0131n\u0131 emek\u00e7iye yeter g\u00f6r\u00fcr(23)<\/strong> – \u00fccret olarak \u00f6der ve kapitalizmin mant\u0131\u011f\u0131 burada ba\u015flar. Ancak sistemin k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri bundan ibaret de\u011fildir.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Kapitalistin i\u015f\u00e7iye \u00f6demedi\u011fi ve kendisine saklad\u0131\u011f\u0131 de\u011fere art\u0131k de\u011fer denir. Dolay\u0131s\u0131yla kapitalistin satt\u0131\u011f\u0131 \u00fcr\u00fcn sonucunda eline ge\u00e7en P'(ara), ilk yat\u0131r\u0131ma koydu\u011fu P(ara)dan fazlad\u0131r. Kapitalistimiz bu noktada soluklan\u0131p bu fark\u0131 daha iyi bir hayat ya\u015famak i\u00e7in kullanmaz. Bill Gates toplam mal varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fczde 99\u2019unu aniden kaybetse, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131ndaki l\u00fckste bir de\u011fi\u015fiklik olmaz. Mal varl\u0131\u011f\u0131 ciddi \u015fekilde katlan\u0131rsa da ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erlidir. Kapitalist, \u00fcretimi l\u00fcks ya\u015famak i\u00e7in de\u011fil (onu \u00e7oktan elde etmi\u015ftir), sermayesini art\u0131rmak i\u00e7in yapar. <\/p>\n\n\n\n

P-M-P’ olarak bir y\u00fcz\u00fcn\u00fc inceledi\u011fimiz temel kapitalist \u00fcretim s\u00fcreci, basit \u00fcretimin tamamlanmas\u0131yla bitmez. \u201c\u00dcretim s\u00fcrecinin toplumsal bi\u00e7imi ne olursa olsun, bu s\u00fcrecin s\u00fcrekli olmas\u0131 ya da periyodik olarak s\u00fcrekli ayn\u0131 a\u015famalardan yeniden ge\u00e7mesi zorunludur.<\/em>\u201d(24)<\/strong> Bu tespitle ba\u015flayan yeniden \u00fcretim s\u00fcrecinin a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 pasajda, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 \u00fcretim de\u011fil, bir t\u00fcketim sorunu olarak g\u00f6renlere de belli bir yan\u0131t vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u00dcretim ko\u015fullar\u0131 ayn\u0131 zamanda yeniden \u00fcretimin ko\u015fullar\u0131d\u0131r. (\u2026) O halde, i\u015f\u00e7inin bireysel t\u00fcketimi, ister at\u00f6lye, fabrika ya da di\u011fer bir i\u015fyeri i\u00e7inde veya d\u0131\u015f\u0131na, ister emek s\u00fcrecinin i\u00e7inde veya d\u0131\u015f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fsin, sermayenin \u00fcretiminin ve yeniden \u00fcretiminin bir unsuru olarak kal\u0131r; t\u0131pk\u0131, emek s\u00fcreci s\u0131ras\u0131nda veya belirli alanlarda makinelerin temizlenmesinin \u00fcretim ve yeniden \u00fcretim faaliyetinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir gere\u011fi olmas\u0131 gibi. \u0130\u015f\u00e7inin bireysel t\u00fcketimini kapitalistin keyfi i\u00e7in de\u011fil kendisi i\u00e7in yapmas\u0131 bir \u015feyi de\u011fi\u015ftirmez. Bir i\u015f hayvan\u0131n\u0131n t\u00fcketimi, hayvan yedi\u011finden zevk al\u0131yor diye, \u00fcretim s\u00fcrecinin gerekli bir ko\u015fulu olma niteli\u011finden hi\u00e7bir \u015fey yitirmez. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yeniden \u00fcretilmesi, sermayenin yeniden \u00fcretimi i\u00e7in her zaman gerekli olmu\u015f ve her zaman gerekli olacak bir ko\u015fuldur. Bunun yerine getirilmesini kapitalist i\u00e7 rahatl\u0131\u011f\u0131 ile i\u015f\u00e7inin kendi neslini devam ettirme i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fcne b\u0131rakabilir. Kapitalist, sadece i\u015f\u00e7inin ki\u015fisel t\u00fcketimini en zorunlu s\u0131n\u0131rlara indirmeye ve orada tutmaya dikkat eder. \u0130\u015f\u00e7iyi daha az besleyici yiyecekler yerine daha \u00e7ok besleyici yiyecekler almaya zorlayan G\u00fcney Amerikal\u0131 maden sahiplerinin kabal\u0131\u011f\u0131ndan da\u011flar kadar uzakt\u0131r.\u201d(25)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Bu noktada Marks i\u015f\u00e7inin kendi bireysel t\u00fcketimini de yeniden \u00fcretim s\u00fcreci olarak, sermaye birikiminin devam etmesi ba\u011flam\u0131nda, \u00fcretim s\u00fcrecinin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak ele al\u0131r. Daha \u00f6nce \u00f6rne\u011fini verdi\u011fimiz Unilever gibi daha pek \u00e7ok burjuva \u00fccretleri d\u00fc\u015f\u00fcrerek emek\u00e7ileri daha az t\u00fcketmeye sevk etmeyi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Marks, G\u00fcney Amerika madenlerinde zorla daha fazla yediren burjuvalar\u0131n \u00e7eli\u015fkili gibi g\u00f6r\u00fcnen \u00f6rne\u011fini de ayn\u0131 s\u00fcreci -bu kez tersinden do\u011frular. Maden i\u015f\u00e7ileri tutumluluk ad\u0131na yaln\u0131zca ekmek yemek isterler. Ancak maden sahipleri i\u015fin a\u011f\u0131r olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc i\u015f\u00e7ileri ekme\u011fin yan\u0131nda normal bir insandan daha fazla fasulye yemeye de zorlarlar. H\u00e2l\u00e2 basit \u00fcretim ve yeniden \u00fcretim s\u00fcrecini ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z unutulmazsa, i\u015f\u00e7inin tamamen kendi tercihine b\u0131rak\u0131l\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnen ki\u015fisel t\u00fcketim, \u00fcretim s\u00fcrecinin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Ya\u015famsal veya de\u011fil, t\u00fcketim i\u00e7in i\u015f\u00e7inin s\u0131n\u0131rs\u0131z alternatifle kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u00fckettiklerinin ezici \u00e7o\u011funlu\u011funun b\u00fcy\u00fck ekolojik y\u0131k\u0131mlar yaratan \u00fcr\u00fcnler oldu\u011funu s\u00f6ylemeye gerek olmayabilir. Buradan hareketle k\u00fc\u00e7\u00fck bir katk\u0131 yapacak olursak, basit yeniden \u00fcretim s\u00fcreciyle burjuvazi yaln\u0131zca sermaye ve i\u015f\u00e7iyi de\u011fil, nihayetinde ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 da s\u00fcrekli olarak yeniden \u00fcretmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n kapitalizmin ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n boyutlar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli t\u0131rmand\u0131rmak zorunda oldu\u011fu \u00e7\u0131karsamalar\u0131n\u0131 yapabilece\u011fimiz teorilerinin, b\u00fcy\u00fck eserin ikinci cildinde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

Marks yukar\u0131da i\u015fledi\u011fimiz P-M-P’ basit \u00fcretim \u015femas\u0131n\u0131 sermayenin bir devri olarak ele al\u0131r. Bu a\u015famada bir devrin s\u00fcresi \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcretim (fabrikada ge\u00e7en zaman) ve dola\u015f\u0131m (fabrikadan \u00e7\u0131k\u0131p sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n tamamland\u0131\u011f\u0131, kapitalistin P\u2019ye kavu\u015fmas\u0131 i\u00e7in ge\u00e7en zaman) s\u00fcrelerinin toplam\u0131na e\u015fittir. Bu noktada devrin tamamlanmas\u0131 i\u00e7in dola\u015f\u0131m s\u00fcresi bir hayli \u00f6nemli yer tutar.(26)<\/strong> \u00d6rne\u011fin trenler yerine u\u00e7aklarla kargolanan \u00fcr\u00fcn\u00fcn hem ekolojiye daha fazla zarar vermesine hem de daha maliyetli olmas\u0131na ra\u011fmen, dola\u015f\u0131m s\u00fcresini azaltarak kapitalistin art\u0131 de\u011ferine daha \u00e7abuk ula\u015fmas\u0131, kapitalistin bunu da sermayele\u015ftirerek yeniden \u00fcretime giri\u015fmesini sa\u011flar. Dola\u015f\u0131m s\u00fcresinin uzunlu\u011fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc ticareti yap\u0131lamayan kimi \u00fcr\u00fcnlerinse baz\u0131 yeni ke\u015fiflerle dola\u015f\u0131ma girebilir hale gelmesi, yat\u0131r\u0131m yap\u0131labilecek alanlar\u0131 yine geli\u015ftirir. Derin dondurucular\u0131n ke\u015ffinden \u00f6nce, Kuzey\u2019de avlanan bal\u0131klar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n geri kalan k\u0131sm\u0131na da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc gerekli dola\u015f\u0131m zaman\u0131 i\u00e7erisinde bal\u0131klar bozulurdu. \u00d6ncesinde ifade etti\u011fimiz \u00fczere ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131ktaki -ne pahas\u0131na olursa olsun- h\u0131zlanman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, muhasebe, depolama, kay\u0131t defterleri vb.nin dijitalize edilmesi, Alibaba, Amazon ve t\u00fcrevleri sayesinde \u00fcr\u00fcnlerin \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 \u015fekilde al\u0131c\u0131ya ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucunda kapitalistimiz i\u00e7in sermayenin bir devrinin s\u00fcresi ciddi \u015fekilde azalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Sermaye birikim yasalar\u0131 gere\u011fi \u00fcretimin durmaks\u0131z\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc an\u0131msayacak olursak nihayetinde Marks\u2019\u0131n P-M-P’ ilk sermaye devrinin tamamlan\u0131\u015f\u0131n\u0131n hemen ard\u0131ndan P’-M’-P” ile s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcr ve kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi i\u00e7in s\u00fcrecin sonsuza dek P-M-P’-\u2026-M\u2026<\/sup>‘-P\u2026<\/sup>‘ \u015feklinde devam etti\u011fini s\u00f6yleriz. Bu agresif s\u00fcrecin ehlile\u015ftirilmesini de umamay\u0131z. S\u00f6z gelimi i\u015flerin iyi gitti\u011fi ve k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fmedi\u011fi bir ortamda, P-M-P’-M’-P”-\u2026 diziliminde P” yeniden ba\u015flayan \u00fcretimde emek\u00e7inin yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fere el konulmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc P’\u2019den hep daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. B\u00f6ylece her yeni devrin birikime dahil olup sermayele\u015fmesi sonucunda, s\u00fcrekli b\u00fcy\u00fcyen bir sermayenin mant\u0131ken daha b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131m yarataca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada kapitalist \u00fcretim ve birikim rejimi, kitlelerin sefaletine kar\u015f\u0131l\u0131k burjuva s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n lehine geli\u015fen durum, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ba\u015fka bir s\u00f6ze gerek b\u0131rakmaz. Kapitalistimiz her daim -toplumsal olarak hi\u00e7 ihtiya\u00e7 olmasa da- s\u00fcrekli \u00fcretmek ve biriktirmek zorundad\u0131r. Devir zaman\u0131n\u0131n sermaye birikimi i\u00e7in bu denli kilit bir rol \u00fcstlenmesi kapitalizmin ni\u00e7in fosil yak\u0131tlardan -ta\u015f\u0131nabilir olmas\u0131 ve son derecede pratik olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla- kolay vazge\u00e7emeyece\u011finin yan\u0131t\u0131n\u0131 dahi verir. Bug\u00fcn \u00fcretimin olanaklar\u0131 biraz da bu fosil yak\u0131tlar sayesinde (burjuva birikim i\u00e7in \u00fcretimin 7-24 yap\u0131lmas\u0131 \u00f6n\u00fcnde i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bir engel yok) artarken, t\u00fcketilen maddelerin kullan\u0131m \u00f6m\u00fcrlerinin azalmas\u0131 ve -ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu olarak- zaruri olmayan ihtiya\u00e7lar\u0131n (israftan de\u011fil silahtan, fazla \u00fcretilen binalardan, k\u0131rm\u0131z\u0131 etten, enerji-otomotiv arz fazlas\u0131ndan\u2026 bahsediyorum) s\u00fcrekli pompalanmas\u0131 \u00fcretimin artarak devam etmesi i\u00e7in gereken s\u00fcreyi azalt\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

Bunlara ek olarak art\u0131k de\u011ferin miktar\u0131ndaki bir art\u0131\u015f ile ekolojik y\u0131k\u0131m aras\u0131nda nas\u0131l bir ili\u015fki olabilir sorusunun yan\u0131t\u0131n\u0131 \u00f6ncesinde verdi\u011fimiz i\u00e7in yeni bir konuya girece\u011fim. Marks art\u0131k de\u011ferin art\u0131\u015f\u0131n\u0131 iki kategori alt\u0131nda inceler. Bunlardan biri mutlak art\u0131 de\u011ferdir. Mutlak art\u0131 de\u011fer \u00e7al\u0131\u015fma saatlerinin uzat\u0131lmas\u0131 veya maa\u015flar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesiyle art\u0131r\u0131labilir. G\u00f6reli art\u0131k de\u011fer ise eme\u011fin verimlili\u011finin art\u0131r\u0131lmas\u0131yla sa\u011flan\u0131r. Bu noktada g\u00f6reli art\u0131k de\u011ferin (eme\u011fin verimlili\u011findeki art\u0131\u015f\u0131n) sadece serbest kalan sermayenin art\u0131\u015f\u0131yla daha fazla \u00fcretime sebep olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra masum ve olumlu g\u00f6r\u00fcnen geli\u015fmelerin de ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi ile bizi y\u00fczle\u015ftirir. B\u00f6l\u00fcm 1\u2019de enerji verimlili\u011findeki art\u0131\u015f\u0131n \u00fcretimdeki kapasiteyi art\u0131rmas\u0131 ile enerji t\u00fcketiminde de art\u0131\u015fa yol a\u00e7mas\u0131 Marks\u2019a uygun bir a\u00e7\u0131klamad\u0131r. \u201c\u2026g\u00f6reli art\u0131k de\u011fer \u00fcretimi i\u015fin teknik s\u00fcrecini ve toplumun bile\u015fimini giderek k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fikliklere u\u011frat\u0131r<\/em>\u201d(27)<\/strong> al\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n, yak\u0131n d\u00f6nemde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere projeksiyon tuttu\u011funu, bu s\u00fcreci \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131m\u0131z\u0131n de\u011fi\u015fimi ile beraber yak\u0131ndan deneyimledi\u011fimizi s\u00f6ylemekten geri duramayaca\u011f\u0131m. Belki buraya ufak bir ekleme yapabiliriz, g\u00f6reli art\u0131k de\u011fer \u00fcretimi toplumun kendisinde ve ekolojik dengede k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fiklik-y\u0131k\u0131m yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Toplu bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131karmak gerekirse kapitalist \u00fcretim s\u00fcrecinin gezegenimizde yarat\u0131lan b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m\u0131n, ihtiya\u00e7 harici bir kaynak s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fcn artarak devam etmesinin faili oldu\u011funu ifade edebiliriz. B\u00f6ylelikle g\u00f6n\u00fcl ferahl\u0131\u011f\u0131 ile s\u00f6yleyebiliriz ki Marks\u2019\u0131n kapitalist \u00fcretim s\u00fcrecinin temel mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck eser Kapital<\/em> ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n mekanizmas\u0131n\u0131 da t\u00fcm berrakl\u0131\u011f\u0131 ile ifade edebiliyor, kapitalizmin kendisinin ekolojik y\u0131k\u0131m yarat\u0131c\u0131 bir ur oldu\u011funu g\u00f6sterecek veriyle bizi donat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bir ad\u0131m daha ileri gidecek olursak Marks\u2019\u0131n \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izdi\u011fi yasalardan hareketle, ihtiya\u00e7 olmayan \u015feylerin emek\u00e7ilerin sefaletini derinle\u015ftirip ekolojik y\u0131k\u0131ma sebep oldu\u011funu, bu y\u00fczden de kapitalist ko\u015fullar alt\u0131nda uzunca bir zamand\u0131r \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fiminin durdu\u011fu ve y\u0131k\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fimini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc teziyle a\u00e7\u0131klamam\u0131z\u0131 ilerletebiliriz. Marksist literat\u00fcrde \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fiminin durdu\u011fu tezini ortaya ilk atan ki\u015fi Tro\u00e7ki idi. Sorunu en \u00f6zl\u00fc \u015fekilde ifade etmek i\u00e7in Marksist metodun bir ba\u015fka ustas\u0131 Moreno\u2019ya kulak verebiliriz. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ikilemi art\u0131k ya sosyalizm ya barbarl\u0131k de\u011fil; \u201cya sosyalizm ya da barbarl\u0131k i\u00e7erisinde toplu yok olu\u015ftur<\/em>\u201d. \u00c7\u00fcnk\u00fc B\u00f6l\u00fcm 1\u2019de g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere barbarl\u0131\u011f\u0131n zaten i\u00e7erisindeyiz.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizmin k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc i\u015f\u00e7ilerin emeklerine el koymas\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Kapitalizm bu el koydu\u011fu \u015feyi s\u00fcrekli b\u00fcy\u00fctmek zorunda. T\u00fcm bu mekanizman\u0131n insanl\u0131k tarihi ve gezegenimize yaratt\u0131\u011f\u0131 etki \u015fu; en zengin ki\u015fi ve \u015firketler istisnas\u0131z her y\u0131l bir \u00f6ncekinden daha b\u00fcy\u00fck bir zenginli\u011fe h\u00fckmediyorlar. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k d\u00fcnyan\u0131n \u00fc\u00e7te biri, k\u00e2rl\u0131 yat\u0131r\u0131mlar olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sa\u011fl\u0131kl\u0131 g\u0131da ve suya eri\u015femiyor. Sermaye birikiminin, devrinin en h\u0131zl\u0131 ve en az maliyetli \u015fekilde s\u00fcrmesi i\u00e7in de \u00e7o\u011funlu\u011fu ihtiya\u00e7 olmayan metalar \u00e7evreye en zararl\u0131 olacak \u015fekillerde \u00fcretiliyor. Bu noktada i\u015f emek-sermaye \u00e7eli\u015fkisini a\u015fm\u0131yor. Bilakis onunla tam olarak i\u00e7 i\u00e7e giriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm bu birikim, devir ve yeniden \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerine ruhunu \u00fcfleyen, bunlar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan \u015fey h\u00e2l\u00e2 s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlar\u0131n ilk g\u00fcnah\u0131 olmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor: toplumsal \u00fcr\u00fcn fazlas\u0131na el koymak.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ki sorunun yan\u0131tlar\u0131 \u00fczerine<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n sebepleri ve korunma \u00e7arelerine dair Marksizmin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc yan\u0131tlar \u00fcretebildi\u011fini s\u00f6ylerken dayana\u011f\u0131m\u0131z\u0131n halen temel Marksist klasikler olabilece\u011fini iddia ediyoruz. Ancak bu durum Marks\u2019\u0131n ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 \u00f6nceli\u011fine almad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finden bizi ka\u00e7\u0131ramaz. D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck birinci ve en b\u00fcy\u00fck ikinci beyinleri hayatlar\u0131n\u0131 kaybettiklerinde onlar\u0131 ekolojist olarak anan yoktu. Lenin\u2019in devrimin kazan\u0131mlar\u0131n\u0131n bir ilk yans\u0131mas\u0131 olarak toprak besleyicilerinin geri kazan\u0131m\u0131 ve korunumu temelli yakla\u015f\u0131mlar\u0131 -\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok ilerisinde bir \u015fekilde- destekledi\u011fi, bug\u00fcnk\u00fc terimle s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir tar\u0131m uygulamalar\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclerinden oldu\u011fu bilinse de ayn\u0131 s\u00f6zleri Lenin\u2019e ve hatta belki de daha g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fekilde Tro\u00e7ki\u2019ye de s\u00f6ylersek -kendileri dahil- kimse al\u0131nmaz. <\/p>\n\n\n\n

Marks ve Engels erken d\u00f6nemde \u00e7evre sorunlar\u0131na de\u011finmi\u015f ve insan ve do\u011fa aras\u0131ndaki ili\u015fkileri de a\u00e7\u0131klama \u00e7abas\u0131 i\u00e7erisine girmi\u015fti. Olgunluk ve ustal\u0131k d\u00f6nemlerinde ise bu konunun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyebiliriz. Kapital<\/em>\u2019i a\u00e7\u0131p do\u011frudan do\u011fruya kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131m ve s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi ile bunun aras\u0131ndaki ba\u011f hakk\u0131nda pasajlar aramaya kalkarsak bir hayli yorgun g\u00f6zler d\u0131\u015f\u0131nda az say\u0131da s\u00f6zc\u00fckle yetinmek durumunda kal\u0131r\u0131z. Ben buradaki az say\u0131da s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn dahi yeterli olabilece\u011fine inansam da Marks\u2019\u0131n da bu s\u00f6zc\u00fckleri yeterli buldu\u011fu i\u00e7in konuya daha fazla e\u011filmedi\u011fini iddia etmek g\u00fc\u00e7.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck \u00fcstatlar Marks ve Engels\u2019in, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 konular\u0131 ele al\u0131\u015flar\u0131ndaki parlakl\u0131k ve rakiplerini sunduklar\u0131 son arg\u00fcmanlar\u0131na kadar parampar\u00e7a ettikten sonra tarihin \u00e7\u00f6pl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6ndermedeki b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar\u0131, meselenin t\u00fcm boyutlar\u0131yla ele al\u0131n\u0131p sonsuza kadar kapand\u0131\u011f\u0131 ve geride \u00f6nemli olan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyin kalmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc yarat\u0131yor. Buradaki \u015fiddetli \u00f6zg\u00fcvenin, sand\u0131klar\u0131ndan uzun s\u00fcren s\u0131n\u0131flar m\u00fccadelesinde bize kadar uzanan takip\u00e7ilerine olumsuz bir miras b\u0131rak\u0131p b\u0131rakmam\u0131\u015f olabilece\u011fini gelecek ku\u015faklar daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 yan\u0131tlayabilir.(28)<\/strong> Ancak biz kendimizi \u015funu s\u00f6ylemekle s\u0131n\u0131rland\u0131ral\u0131m: Marks ve Engels, proletarya ve burjuvazi aras\u0131ndaki uzla\u015fmaz sava\u015f\u0131n bu kadar uzun s\u00fcrmesini beklemiyorlard\u0131. Paris Kom\u00fcn\u00fc\u2019nden \u00e7\u0131kan yeterli dersler, Gotha ve Erfurt\u2019ta geli\u015fen program tart\u0131\u015fmalar\u0131 ve hepsinden \u00f6nemlisi enternasyonal fikrini \u00e7ok sa\u011flam bir bi\u00e7imde kaz\u0131m\u0131\u015f olmalar\u0131 san\u0131yorum ki yeterli bir zemin olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu sebeple kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin temel mant\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/em> a\u00e7\u0131klamak en \u00f6ncelikli g\u00f6rev olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Marks ve belki de ondan daha fazla Engels burjuva diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bu kadar uzun ya\u015fayamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve potansiyel zararlar\u0131n\u0131n hepsini sergilemeden yok olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olmal\u0131yd\u0131lar. Lenin ve Tro\u00e7ki ise Marks ve Engels\u2019ten daha da umutluydu. Buna sonuna kadar haklar\u0131 vard\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc bu iki isim Rus proletaryas\u0131n\u0131n iktidara geli\u015flerine liderlik etmekle kalmam\u0131\u015f, yozla\u015fm\u0131\u015f 2. Enternasyonal\u2019i mahk\u00fbm ettikten sonra, tarihin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc en b\u00fcy\u00fck devrimci \u00f6rg\u00fct\u00fc, 3. Enternasyonal\u2019i kurmu\u015flard\u0131. Lenin son kavgas\u0131n\u0131 \u00f6nce geciken sonra da yenilen Alman devrimi ve duraksayan d\u00fcnya devrimci durumu sonucunda Rusya\u2019da geli\u015fen b\u00fcrokratik ayg\u0131ta kar\u015f\u0131 veriyordu. Biricik i\u015f\u00e7i devletinin b\u00fcrokratik bir diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, \u00f6nce \u00c7in, sonra \u0130spanya ve nihayetinde de Alman devriminin Stalinist b\u00fcrokrasinin \u00e7\u0131karlar\u0131 ad\u0131na kurban edilmesi gibi \u00e7ok daha ac\u0131 g\u00fcnleri g\u00f6ren Tro\u00e7ki bile umutluydu. Tro\u00e7ki II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ile birlikte d\u00fcnya devrimci durumunda yeni bir perdenin a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, Marks ve Engels gibi o da uzla\u015fmaz s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin daha da uzayaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin etmiyordu. \u0130nsanl\u0131\u011fa dair b\u00fcy\u00fck umutlar\u0131 olan (kantar\u0131n topuzunu ka\u00e7\u0131r\u0131p da\u011flar\u0131n ve nehirlerin yerini de\u011fi\u015ftirebilecek, kendi evrimine m\u00fcdahale edecek bir t\u00fcrden bahseden) yolda\u015f Tro\u00e7ki\u2019ye sonra geri d\u00f6nmeliyiz. Son olarak liderler i\u00e7erisinde daha uzun s\u00fcren bir kar\u015f\u0131devrim s\u00fcrecini deneyimleyen Moreno\u2019nun bu konu \u00fczerinde di\u011fer liderlerden bir nebze ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yine de liderlerimizin tamam\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin sonunun epey yak\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek gibi bir iyimserlikle kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 ya da yaratabilece\u011fi pek \u00e7ok ba\u015fka y\u0131k\u0131m\u0131n nitel bir s\u0131\u00e7ramaya ula\u015facak kadar ya\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini ve bu y\u00fczden de bu gibi konulara \u00f6ncelik vermediklerini kabul etmekte ve bu konuda seferberlikler a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kana kadar gecikti\u011fimizi ifade etmekte bir sak\u0131nca yok.<\/p>\n\n\n\n

2. 2. Kapital<\/em>\u2019de ekolojik y\u0131k\u0131m ve do\u011fan\u0131n de\u011fi\u015fim de\u011feri hakk\u0131nda<\/strong><\/p>\n\n\n\n

K\u0131r ve kent ayr\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kapital<\/em>\u2019de Marks\u2019\u0131n do\u011frudan do\u011fruya ekolojik y\u0131k\u0131mla ili\u015fkilendirilebilecek betimlemeleri k\u0131r ve kent aras\u0131ndaki ayr\u0131ma de\u011finerek ba\u015flar:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026ba\u015fl\u0131ca modern sanayi merkezlerinin ihtiya\u00e7 ve \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun bir yeni uluslararas\u0131 i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc do\u011far; d\u00fcnyan\u0131n bir k\u0131sm\u0131, esas itibar\u0131yla s\u0131na\u00ee \u00fcretim alan\u0131 olarak kalan di\u011fer k\u0131sm\u0131na ham madde sa\u011flamak \u00fczere, esas itibar\u0131yla tar\u0131msal \u00fcretim yapan bir alan haline \u00e7evrilir. Bu devrim, tar\u0131m alanlar\u0131nda meydana gelen ve \u00fczerinde daha fazla durulmamas\u0131 gereken k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fikliklerle ili\u015fkilidir.\u201d (s. 431)<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Kayna\u011f\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcketildi\u011fi yerin birbirinden kopar\u0131lmas\u0131 esas\u0131nda kapitalizmin yarataca\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n ger\u00e7ekten de ilk \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131d\u0131r. Marks bu m\u00fchim tespitinin \u00fczerine \u00e7ok gitmese de ba\u015fka bir noktada k\u0131r-kent aras\u0131ndaki i\u015faret etti\u011fi bu ayr\u0131m\u0131n, kapitalist tar\u0131mla beraber kapitalist sistemin bir b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7in a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karabilece\u011fi ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 bariz bi\u00e7imde vurgular: <\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026kapitalist tar\u0131mdaki her ilerleme, sadece i\u015f\u00e7iyi soyma sanat\u0131nda bir ilerlemeden ibaret olmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda topra\u011f\u0131 da soyma sanat\u0131nda bir ilerlemedir; belli bir zaman aral\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in topra\u011f\u0131n verimlili\u011finin y\u00fckseltilmesinde kaydedilen her ilerleme, ayn\u0131 zamanda, bu verimlili\u011fin s\u00fcrekli kaynaklar\u0131n\u0131n mahvedilmesi yolunda bir ilerlemedir. Bir \u00fclkenin, \u00f6rne\u011fin Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin geli\u015fmesini b\u00fcy\u00fck sanayi ile ba\u015flatmas\u0131 bu tahrip s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131r\u0131r. Bundan dolay\u0131, kapitalist \u00fcretim, tekni\u011fi ve toplumsal \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerinin birle\u015fmesini, ancak b\u00fct\u00fcn zenginli\u011fin iki kayna\u011f\u0131n\u0131, topra\u011f\u0131 ve i\u015f\u00e7iyi kurutarak ilerletir<\/strong>.\u201d(29)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Bu g\u00fc\u00e7l\u00fc al\u0131nt\u0131 sorunun yaln\u0131zca tar\u0131mda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade ediyor gibi ba\u015flasa da bizzat ABD \u00f6rne\u011fi ile beraber kapitalist sanayinin, ancak topra\u011f\u0131 (o d\u00f6nem i\u00e7in bunu bir b\u00fct\u00fcn olarak do\u011fa diye adland\u0131rmakta bir sak\u0131nca olmaz) ve insan\u0131 \u201ckurutarak<\/em>\u201d ayakta durdu\u011funu s\u00f6yler. Marks\u2019\u0131n s\u00f6zc\u00fcklerini sinirlerini bo\u015faltmak-k\u00fcfretmek i\u00e7in de\u011fil, olgular\u0131 nitelemek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz i\u00e7in pek\u00e2l\u00e2 bir kutuptaki zenginlik birikiminin kar\u015f\u0131 kutuptaki \u201c\u2026sefalet, ac\u0131, k\u00f6lelik, cehalet, vah\u015file\u015fme ve manevi bozunman\u0131n birikimi<\/em>\u201d (s. 624) olarak tan\u0131mlamas\u0131n\u0131n bug\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekolojik y\u0131k\u0131mla da ili\u015fkili oldu\u011funu iddia edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck eserin birinci cildinden bu kadar al\u0131nt\u0131 yapmak k\u00e2fi olabilir. Ancak burada y\u0131k\u0131m\u0131n temel dinamikleri i\u015faret ediliyor olsa da bug\u00fcn ekolojik y\u0131k\u0131m denince akl\u0131m\u0131za gelen madenler, enerji santralleri ve petrol yataklar\u0131n\u0131n kapitalist sistemdeki yeri ve k\u00e2r oranlar\u0131na etkisi hakk\u0131nda Marks bize ufak da olsa kimi a\u00e7\u0131klamalar yapabilir mi? Engels taraf\u0131ndan yay\u0131na haz\u0131rlan\u0131p tamamlanan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ciltte bu konulara dair kimi de\u011finmelerin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

Y\u0131k\u0131m\u0131 yaratan rant m\u0131, kapitalist birikim mi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n toprak rant\u0131n\u0131 incelerken, maden \u00fcr\u00fcnlerini de tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ile benzer bir bi\u00e7imde ele ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6n bilgisi ile ba\u015flayal\u0131m. \u201cGer\u00e7ek maden rant\u0131 t\u0131pk\u0131 tar\u0131m rant\u0131 gibi belirlenir<\/em>\u201d (3. Cilt, s. 761) diyen Marks art\u0131k k\u00e2r\u0131n toprak rant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesine dair olan a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 \u015fu c\u00fcmlelerle tamamlar: <\/p>\n\n\n\n

\u201cToprak rant\u0131na \u00f6zg\u00fc olan \u015fey, tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinin de\u011ferler (metalar) olarak geli\u015fmelerinin ko\u015fullar\u0131yla ve bunlar\u0131n de\u011ferlerinin ger\u00e7ekle\u015fmesinin ko\u015fullar\u0131yla birlikte, toprak m\u00fclkiyetinin, kendi katk\u0131s\u0131 olmadan yarat\u0131lan bu de\u011ferlerin b\u00fcy\u00fcyen bir k\u0131sm\u0131na el koyma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn de geli\u015fmesi, art\u0131k de\u011ferin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n toprak rant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir.\u201d (3. Cilt; s. 637)<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Bir yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lma yaratmamak i\u00e7in hemen vurgulayal\u0131m. Kapital<\/em>\u2019in ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ciltleri \u00e7oklukla emek de\u011fer teorisinden kopart\u0131larak, \u00fcretim s\u00fcreci ve onun emek d\u0131\u015f\u0131ndaki bile\u015fenlerine yap\u0131lan m\u00fcdahaleler sonucunda k\u00e2r\u0131 ve s\u00fcreklili\u011fi art\u0131rman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu do\u011frultusunda de\u011ferlendirenler oldu. Kapitalizmin emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak yeni birikim modelleri buldu\u011fu, kamusal alan\u0131n ve do\u011fan\u0131n neoliberal \u00e7itlenmesi vb. tezlerinin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, krizleri de a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yine de \u00fczerinde emek yo\u011funla\u015fmamas\u0131na ra\u011fmen kendili\u011finden bir de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip olan metalar, kapitalizmin temel dayana\u011f\u0131n\u0131 i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc olmaktan uzakla\u015ft\u0131rabilir mi sorusuna de\u011finmekten ka\u00e7mayal\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu nokta, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminden de\u011fil, bundan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilecek bir t\u00fcrden rant\u00e7\u0131l\u0131k, ya\u011fmac\u0131l\u0131k ve talandan, ya da tam tersi bir yakla\u015f\u0131mla, sistem ne olursa olsun \u00fcretimden kaynakl\u0131 oldu\u011fu arg\u00fcman\u0131n\u0131 da destekler.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6ncelikle \u201c\u015feylerin\u201d kendili\u011finden bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm de\u011ferine sahip olmayacaklar\u0131n\u0131, ancak pazara \u00e7\u0131karak, Marks\u2019\u0131n deyimi ile di\u011fer metalarla burada kar\u015f\u0131la\u015f\u0131p \u201ckendilerini toplumsal eme\u011fin \u00f6zel ifadeleri<\/em>\u201d olarak g\u00f6stermeleri sonucunda bir de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip olduklar\u0131n\u0131 unutmamak gerekir. Kamu arazilerinin, do\u011fal kaynaklar\u0131n, kentlerin, maden arazilerinin vb. kapitalist pazara daha \u00f6nce olmad\u0131\u011f\u0131 kadar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131 birikimin art\u0131k de\u011fer d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemlerle olu\u015fturulabildi\u011fi do\u011frultusunda bir yan\u0131lsama yarat\u0131r. Marks\u2019\u0131n az \u00f6nceki al\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 an\u0131msayacak olursak salt arazi oyunlar\u0131 ile elde edilen birikim art\u0131k de\u011ferin ranta d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir. \u00d6ncelikle, dereler, da\u011flar, orman arazileri kendili\u011finden bir de\u011fere sahip de\u011fildir. Bunlar\u0131n de\u011feri \u00f6ncelikle pazara a\u00e7\u0131lmas\u0131, sonras\u0131nda da art\u0131k de\u011ferin ranta d\u00f6n\u00fc\u015fmesi ile m\u00fcmk\u00fcn olur. Daha \u00f6ncesinde bir de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip olmayan derelerin, arazilerin madencilik, in\u015faat ya da enerji santralleri i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131yla de\u011ferinin y\u00fckselmesi, burada \u00fcretilecek olan art\u0131k de\u011ferin ranta d\u00f6n\u00fc\u015fmesi sayesinde ger\u00e7ekle\u015fir. <\/p>\n\n\n\n

Bir \u00f6rnek olarak, Kanal \u0130stanbul arazisi \u00fczerindeki arazinin metrekare bedeli en y\u00fcksek 30 en d\u00fc\u015f\u00fck 5-6 TL iken, projenin a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ge\u00e7en aylarda 250-600 TL\u2019ye \u00e7\u0131kmas\u0131(30)<\/strong> bir kurnaz doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, yap\u0131lmas\u0131 arzulanan kanaldan elde edilecek art\u0131k de\u011ferin ranta d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir. Sonu\u00e7 olarak kimilerinin iddia ettiklerinin aksine, kapitalizm emek ve do\u011fay\u0131 de\u011fer olarak kullan\u0131p ikisi \u00fczerinden birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde birikim sa\u011flamaz. Kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 her t\u00fcrden ekolojik y\u0131k\u0131m ile basit emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc aras\u0131nda b\u00f6yle do\u011frudan bir ba\u011flant\u0131 vard\u0131r. Kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin sonucunda sermaye birikimi artar, zengin efendiler daha da zenginle\u015firlerken emek de do\u011fa da kurutulur, y\u0131k\u0131ma u\u011frat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Toprak rant\u0131na \u00f6zg\u00fc olan \u015feyin anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131ya d\u00f6necek olursak, \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z kapsam\u0131nda bizim vurgumuz do\u011fal kaynaklar\u0131n b\u00fcy\u00fcyen k\u0131sm\u0131na el koyma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131<\/em>nad\u0131r. Emperyalist \u00e7a\u011f ile birlikte a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f ve h\u00e2l\u00e2 kapanmam\u0131\u015f olan tekeller iktidar\u0131n\u0131n toprakta (hem g\u0131da hem maden), su havzalar\u0131nda, orman alanlar\u0131nda, kayalarda (kayagaz\u0131), tepelerde (\u00e7imento), okyanuslarda bulunan kaynaklara el koyma g\u00fcc\u00fc artm\u0131\u015ft\u0131r. Kapitalistler daha verimli olan kaynaklar\u0131 t\u00fckettikten sonra durmad\u0131lar. Bir yandan kimi kaynaklar yok olurken, \u201cel koyma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn\u201d artmas\u0131 ile birlikte daha verimsiz olan b\u00f6lgelerden de gerekli metalar s\u00f6k\u00fcl\u00fcp \u00e7\u0131kart\u0131labildi. Kapitalist \u00fcretimin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131m kayna\u011f\u0131n kurumas\u0131 ile durulmam\u0131\u015f, daha verimsiz ve ak\u0131l almaz yerlere do\u011fru (Kaz Da\u011f\u0131) yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na sebep olarak tahrip g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Buna paralel olarak da y\u0131k\u0131m\u0131n fiziki alan\u0131 ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n vahameti de artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n d\u00f6nem i\u00e7erisinde maden ve in\u015faat tekelleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla art\u0131 de\u011ferin toprak rant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc s\u00fcreci de h\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131. Bir s\u00fcre i\u00e7in k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131n artmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bu e\u011filimin tek sonucu etkileri h\u00e2l\u00e2 atlat\u0131lamayan 2008 krizi olmad\u0131. Yayg\u0131nla\u015fan ekolojik y\u0131k\u0131m da bu kapitalist mekanizman\u0131n bir di\u011fer sonucu oldu. Tekellerin servet birikimi d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir itici g\u00fcc\u00fc, amac\u0131 olmayan bu sistemde ekolojik y\u0131k\u0131m yaratmayacak bir modelin sunulmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n kapitalist sistemden ayr\u0131 a\u00e7\u0131klamalar\u0131 da hep aksak kal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Maden ve in\u015faat hakk\u0131nda bu kadar konu\u015ftuktan sonra son not olarak madencilik \u00fcr\u00fcnlerinin bir\u00e7o\u011funun insanlar\u0131n ihtiyac\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; daha az ve planl\u0131 bir yap\u0131la\u015fmayla d\u00fcnya genelinde konut sorununun \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi ger\u00e7e\u011fine ra\u011fmen, ihtiya\u00e7 fazlas\u0131 in\u015faat\u0131n konut sorununu yaln\u0131zca derinle\u015ftirdi\u011fini de vurgulamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n \u00e7a\u011flayan\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n farkl\u0131l\u0131k rant\u0131na (Marks bir topra\u011f\u0131n di\u011ferinden daha fazla verimli olmas\u0131 sonucunda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ranta farkl\u0131l\u0131k rant\u0131 diyor) dair yapt\u0131\u011f\u0131 incelemeler bize \u00fcretimde do\u011fan\u0131n kullan\u0131m\u0131 ve do\u011fal kaynaklar\u0131n metala\u015fmas\u0131 hakk\u0131nda da \u00f6n a\u00e7\u0131c\u0131 bilgiler verir. Marks bir fabrikan\u0131n kuruldu\u011fu arazi \u00fczerinde bir \u00e7a\u011flayan varsa bunun kiray\u0131\/toprak rant\u0131n\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 ifade eder. \u00c7a\u011flayan\u0131 bir enerji kayna\u011f\u0131 olarak kullanan kapitalistin artan oranda \u00f6dedi\u011fi farkl\u0131l\u0131k rant\u0131na (normal bir araziye k\u0131yasla daha fazla \u00f6dedi\u011fi arazi kira ya da sat\u0131n alma bedeline) kar\u015f\u0131l\u0131k elde etti\u011fi kazan\u0131mlar\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralar: <\/p>\n\n\n\n

\u201c\u00c7a\u011flayanla \u00fcretilen metalar\u0131n de\u011feri daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131n \u00fcretimi daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir toplam emek miktar\u0131n\u0131 gerektirir, yani nesnele\u015fmi\u015f bi\u00e7imde, de\u011fi\u015fmez sermayenin bir par\u00e7as\u0131 olarak metalara eklenen emek daha azd\u0131r. Burada kullan\u0131lan emek daha \u00fcretkendir, bunun kendi \u00fcretici g\u00fcc\u00fc, ayn\u0131 t\u00fcr fabrikalar\u0131n \u00e7o\u011funda kullan\u0131lan eme\u011finkinden b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.\u201d(31)<\/strong> <\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Bu anla\u015f\u0131lmas\u0131 kolay durumun kapitalist i\u00e7in k\u0131ymetini biraz daha a\u00e7\u0131klayal\u0131m: <\/p>\n\n\n\n

\u201cDo\u011fa g\u00fc\u00e7lerinin sanayide kullan\u0131lmas\u0131, kendi ba\u015f\u0131na zorunlu ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00fcretilmesi i\u00e7in gerekli olan emek miktar\u0131n\u0131 etkiledi\u011finden, genel k\u00e2r oran\u0131n\u0131n y\u00fcksekli\u011fi \u00fczerinde etkide bulunabilir.\u201d(32)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Burada anlat\u0131lan hik\u00e2ye T\u00fcrkiye\u2019deki HES\u2019lere y\u00f6nelik \u0131srar\u0131n k\u00f6kenine dair esasl\u0131 bir ekonomi politik dersi verir. Do\u011fa g\u00fc\u00e7lerinin (akarsu) sanayide enerjiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi i\u00e7in tekellerin k\u00f6lesi haline getirilmesi, genel olarak piyasalarda bir k\u00e2rl\u0131l\u0131k art\u0131\u015f\u0131na yol a\u00e7abilir.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada kapitalist i\u00e7in k\u00e2r\u0131 art\u0131racak bir \u015fekilde \u00e7a\u011flayan\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde kimi engeller de vard\u0131r: <\/p>\n\n\n\n

\u201c\u00c7a\u011flayan\u0131n ait olduklar\u0131 toprakla birlikte, yerk\u00fcrenin bu par\u00e7alar\u0131n\u0131n sahipleri, toprak sahipleri say\u0131lan \u00f6znelerin elinde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim; bu durumda, s\u00f6z konusu \u00f6zneler, bir \u00e7a\u011flayana sermaye yat\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ve onun sermaye olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir engel olu\u015fturur. \u00c7a\u011flayan\u0131n kullan\u0131m\u0131na izin verebilir ya da bunu reddedebilir. Ama sermaye kendi kendine \u00e7a\u011flayan\u0131 yaratamaz. Bu nedenle s\u00f6z konusu \u00e7a\u011flayan\u0131n kullan\u0131lmas\u0131ndan kaynaklanan art\u0131k k\u00e2r sermayeden de\u011fil, tekel alt\u0131na al\u0131nabilir ve tekel alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f bir do\u011fa g\u00fcc\u00fcn\u00fcn sermaye taraf\u0131ndan kullan\u0131lmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/strong> Bu ko\u015fullar alt\u0131nda art\u0131k k\u00e2r toprak rant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr, yani sahibinin eline ge\u00e7er. Fabrikat\u00f6r bu 10 sterlini her y\u0131l onun \u00e7a\u011flayan\u0131 i\u00e7in \u00f6derse, k\u00e2r\u0131 15 sterlin olur; bu durumda, 100 sterlinlik \u00fcretim maliyetleri \u00fczerinden %15 elde eder; ve kendi \u00fcretim alan\u0131nda buharla \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcm di\u011fer kapitalistler kadar iyi, belki de daha iyi durumda bulunur.\u201d(33)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Tekni\u011fin ilerleyerek do\u011fadaki kaynaklar\u0131n \u201cb\u00fcy\u00fcyen k\u0131sm\u0131na el koyma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131<\/em>\u201dn\u0131n 19. y\u00fczy\u0131ldan beri \u00e7ok daha y\u0131k\u0131c\u0131 \u015fekilde ilerledi\u011fini biliyoruz. Ge\u00e7mi\u015fte \u00e7a\u011flayan\u0131n bulundu\u011fu araziler bir toprak sahibine aitken, kapitalistin buray\u0131 kiralay\u0131p kiralayamayaca\u011f\u0131 buradaki ikili ili\u015fkiler dahilinde \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcyordu. \u015eimdi ise, ge\u00e7mi\u015fte kimsenin sat\u0131n almak istemeyece\u011fi araziler ve su havzalar\u0131 dahi, kapitalist tekeller alt\u0131nda birikim s\u00fcrecine dahil edildi. Bir da\u011f\u0131n ba\u015f\u0131ndaki suyun, yeralt\u0131 suyunun \u00fcretimde kullan\u0131labilmesinin ya da eme\u011fin nesnesi haline getirilip i\u015flenerek sat\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki tek zorluk bug\u00fcn arazi sahipleri de\u011fil, kitleler. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7o\u011fu \u00f6rnekte akarsuyun ve da\u011f\u0131n sahibi ki\u015filer de\u011fil, kamu. H\u00fck\u00fcmetler bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in \u00f6zellikle BM ve IMF\u2019nin \u00e7a\u011fr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile do\u011fal kaynaklar\u0131n \u00f6zel m\u00fclkiyete a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak konferans ve forumlar d\u00fczenledi. Bahaneleri ise haz\u0131rd\u0131: H\u00fck\u00fcmetler artan \u00e7evre sorunlar\u0131na kar\u015f\u0131 do\u011fal kaynaklar\u0131 korumakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyorsa, bu kaynaklardan k\u00e2r eden \u015firketler, k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ad\u0131na bu kaynaklar\u0131 koruyacakt\u0131! Kaynaklar\u0131n korunma bahanesiyle \u00f6zelle\u015ftirilmesi, kaynaklara y\u00f6nelen vah\u015fice sald\u0131r\u0131lar\u0131 beraberinde getirdi.(34)<\/strong> Bug\u00fcn kapitalistlerin \u00f6zelle\u015ftirerek koruyabildiklerini g\u00f6sterecekleri tek bir kaynak s\u00f6z konusu de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fal kaynaklar\u0131n h\u0131zla kapitalistlerin m\u00fclkiyetine girmesinin, k\u0131r-kent ayr\u0131m\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunu (kayna\u011f\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcketildi\u011fi yerlerin birbirinden kopmas\u0131 sorununu) da derinle\u015ftirmeye devam etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp, Marks\u2019\u0131n ilk hareket noktas\u0131nda ele ald\u0131\u011f\u0131 sorunun da a\u015f\u0131lmaktan bir hayli uzak ve daha elzem oldu\u011funu s\u00f6ylemeliyiz.<\/p>\n\n\n\n

Son s\u00f6z: Do\u011fal kaynaklar\u0131n eme\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fc haline gelerek metala\u015fmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Burjuvazi do\u011faya sayg\u0131l\u0131 ve d\u00fc\u015fman olmak \u00fczere ikiye b\u00f6l\u00fcnmez. En masum g\u00f6r\u00fcnenin dahi, piyasa ihtiya\u00e7lar\u0131 gere\u011fi y\u0131k\u0131m yaratan alanlara yat\u0131r\u0131m yapar. T\u00fcrkiye\u2019deki ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n tek sorumlusu \u201cbe\u015fli \u00e7ete\u201d diye an\u0131lan oligar\u015fi de\u011fil; oturmu\u015f burjuva gelene\u011fi ve vandall\u0131ktan uzak, katma de\u011fer yarat\u0131c\u0131 maskesi takan Ko\u00e7 Holding\u2019in de pek \u00e7ok vah\u015fi y\u0131k\u0131m\u0131n sorumlusu olmaktan ka\u00e7amad\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmayal\u0131m.(35)<\/strong> Emperyalist \u00e7a\u011fda kapitalistin s\u00fcrekli b\u00fcy\u00fcy\u00fcp yeniden sermayele\u015ftirilmesi gereken yat\u0131r\u0131mlar\u0131 vard\u0131r ve bu yat\u0131r\u0131mlar\u0131n tek amac\u0131 daha b\u00fcy\u00fck bir k\u00e2r ile geri d\u00f6nmesidir. Geri kalan her konuda orman kanunlar\u0131 i\u015fler.<\/p>\n\n\n\n

Emperyalist kapitalizm ki\u015filerin ve ilkelerin de\u011fil tekellerin iktidar\u0131d\u0131r. \u0130fade etti\u011fimiz s\u00fcreci, \u00f6ncesinde bir de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip olmayan do\u011fal kaynaklar\u0131n (su kaynaklar\u0131 vb.nin yan\u0131 s\u0131ra buna patentlenen \u00e7e\u015fitli organizmalar\u0131, tohumlar\u0131 vb. de mutlaka dahil etmeliyiz) \u015fimdi bir de\u011fi\u015fim de\u011ferine sahip olmas\u0131 s\u00fcreci ise benzer bir s\u00fcrecin uzant\u0131s\u0131 ve kapitalist pazar\u0131n geni\u015flemesinin do\u011fal bir sonucu olarak okunabilir.<\/p>\n\n\n\n

Kapital<\/em>\u2019de her ne kadar kapitalizmin i\u00e7ilen suyu eme\u011fin nesnesi haline getirece\u011fi, bakterileri ve k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn elindeki, ona ait olan tohumu ve hatta fikirleri patentleyerek metala\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 do\u011frultusunda bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc bulunmasa da, bu geli\u015fmelerin birinci ciltteki meta feti\u015fizmi ve sermaye birikim yasalar\u0131 ile uyumlu s\u00fcre\u00e7ler oldu\u011funu ifade edebiliriz. Bu s\u00fcre\u00e7lerin tamam\u0131n\u0131n da kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6denmemi\u015f emekten ba\u011f\u0131ms\u0131z ele al\u0131namayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ncesinde ifade etmi\u015ftik.<\/p>\n\n\n\n

Kapital<\/em>\u2019den hareketle ekolojik y\u0131k\u0131m ve sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kapitalist s\u00fcrekli birikim ihtiyac\u0131 ba\u015fka bir \u00fcretim sisteminde e\u015fi g\u00f6r\u00fclmeyen bir ekolojik y\u0131k\u0131ma yol a\u00e7ar. Kapitalizmi di\u011ferlerinden ayr\u0131\u015ft\u0131ran ve onu bir y\u0131k\u0131m canavar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren fark, ge\u00e7mi\u015f \u00fcretim sistemlerinde teknolojinin buna el verememesi de\u011fildir. Sorun, k\u00e2r oran\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in, insanl\u0131\u011f\u0131n ihtiyac\u0131n\u0131n olmamas\u0131na ra\u011fmen a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretimin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi, bu u\u011furda birikimin artarak devam etmesi ve bunun (teknolojik d\u00fczey ne olursa olsun) durmaks\u0131z\u0131n geni\u015flemesidir.<\/p>\n\n\n\n

21. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda da hem sermaye birikimini hem de ekolojik y\u0131k\u0131m canavar\u0131 kapitalist pazar\u0131 ya\u015fatan, s\u00fcrd\u00fcrebilir k\u0131lan \u015fey h\u00e2l\u00e2 de\u011fer ve birikim yasalar\u0131d\u0131r. Bunun sonucu, i\u015f\u00e7inin ve do\u011fan\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir s\u00f6m\u00fcr\u00fcyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmas\u0131d\u0131r. Gezegenin yeni bir toplu yok olu\u015fa s\u00fcr\u00fcklendi\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00e7eli\u015fki h\u00e2l\u00e2 emek ve sermaye aras\u0131ndayken iki ihtimal vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cYa sosyalizm ya da barbarl\u0131k alt\u0131nda toplu yok olu\u015f.\u201d<\/p>\n\n\n\n

2. 3. SSCB’de ekolojik y\u0131k\u0131m<\/strong><\/p>\n\n\n\n

SSCB\u2019nin dev b\u00fcrokratik aparat\u0131, devrim d\u00fcnyaya yay\u0131lsayd\u0131 t\u00fcm ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 kaybedebilirdi. Bu y\u00fczden d\u00fcnyan\u0131n geri kalan k\u0131sm\u0131nda burjuvazinin m\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesi ve planl\u0131 ekonomilere ge\u00e7ilmesinin yani sosyalist devrimin \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engellerden biri oldu. <\/p>\n\n\n\n

Stalinizm \u00c7in ve \u0130spanyol devrimlerinin yan\u0131 s\u0131ra, Alman devrimine de ihanet edecek ve Nazizmin iktidara gelmesine sebep olacakt\u0131. Nazilerle yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmalardan hareketle bir d\u00f6nem Nazilere kar\u015f\u0131 direni\u015fi dahi yava\u015flatacakt\u0131. Hitler\u2019in Sovyetlere sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n ard\u0131ndan anla\u015fmas\u0131n\u0131 bu kez Churchill ile yapan b\u00fcrokrasi, Yalta ve Potsdam anla\u015fmalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan t\u00fcm devrimlerin ve seferberliklerin yok edilmesi i\u015finin komiserli\u011fini \u00fcstlenecekti. Mussolini\u2019yi deviren \u0130talyan devrimcileri yaln\u0131z b\u0131rak\u0131lacak, Yunan direni\u015f\u00e7ileri ise bizzat bu aparat taraf\u0131ndan katledilecekti. Yugoslavya ve Arnavutluk\u2019un da emperyalizme b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131 isteyen b\u00fcrokrasiye ise buradaki yeni Stalinist rejimler engel olacakt\u0131. II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n sonras\u0131nda dahi \u0130spanya \u0130\u00e7 Sava\u015f\u0131\u2019nda m\u00fccadele veren kom\u00fcnistlerin Stalinist i\u015fkence tezg\u00e2hlar\u0131ndan ge\u00e7irilmesi ve imha edilmesi s\u00fcrecekti. 1956\u2019ta Budape\u015fte\u2019de, 68\u2019de Prag\u2019da bir politik devrim i\u00e7in seferber olan kitlelerin ac\u0131mas\u0131zca imha edilmesi i\u015fini yine Moskova \u00fcstlenecekti.<\/p>\n\n\n\n

Stalinist b\u00fcrokrasinin yok etti\u011fi devrimler insanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u00e7ukura s\u00fcr\u00fckledi. Bunun \u00fczerinde daha \u00e7ok konu\u015fulabilir. Bu kar\u015f\u0131devrimci aparat\u0131n insanl\u0131\u011fa b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 tek miras devrimleri engellemek ve seferberliklerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek olmad\u0131. Sovyet termidorunun devrimciler \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 Sovyet co\u011frafyas\u0131 \u00fczerinde de ger\u00e7ekle\u015fti. Y\u0131k\u0131m\u0131nsa \u00c7ernobil ve d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00f6l\u00fc olan Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn kaybedilmesiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek dahi safl\u0131k olur.<\/p>\n\n\n\n

1957\u2019de Urallar\u2019da (Ki\u015ftim) ya\u015fanan ve gizlenen b\u00fcy\u00fck n\u00fckleer s\u0131z\u0131nt\u0131, hava kirlili\u011fi, su ve topraktaki a\u011f\u0131r metal kirlilikleri, n\u00fckleer kirlilik vb. gibi etkileri devam eden onlarca b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131mdan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn. Bunlara ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 biledi\u011fimiz sava\u015f ile sava\u015f sanayi kirlili\u011fi ve belki de b\u00fcrokrasinin t\u00fcm insanl\u0131ktan gizlemeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka y\u0131k\u0131mlar\u0131 da dahil edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z bu noktaya kadar kapitalizmin ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n ba\u015f sorumlusu oldu\u011funu iddia ediyordu. Peki \u015fu a\u015famada, kapitalist pazar ekonomisinin mevcut olmad\u0131\u011f\u0131, d\u0131\u015f ticaret tekeli ve olduk\u00e7a sorunlu da olsa planl\u0131 bir ekonominin oldu\u011fu Sovyetler\u2019deki ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayabiliriz? Sorun bizim yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z analizde mi, yoksa ortada bir Sovyet istisnas\u0131 m\u0131 var?<\/p>\n\n\n\n

Planl\u0131 ekonomi ve ekolojik y\u0131k\u0131m<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kapitalizmde k\u00e2r\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 ad\u0131na fazla \u00fcretimin durmaks\u0131z\u0131n devam etmesinin bir zorunluluk oldu\u011funu, biriken sermayenin de her seferinde daha fazla kayna\u011f\u0131 so\u011furarak bu birikim ad\u0131na insanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7ine g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ekolojik y\u0131k\u0131mla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015ftik.<\/p>\n\n\n\n

Marksistlerin kar\u015f\u0131devrimci Stalinist aparat\u0131n g\u00fcnahlar\u0131n\u0131 \u00fcstlenmesine ve hesap vermesine gerek yok. \u00c7\u00fcnk\u00fc Marksistler Stalinizme kar\u015f\u0131 onu devrimci ve enternasyonalist \u015fekilde y\u0131kmaya \u00e7abalayan, i\u015f\u00e7i demokrasisinden yana olan tek ak\u0131md\u0131. Ancak bu tarihsel m\u00fccadele bizi aparat\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 yan\u0131tlar \u00fcretmekten geri alm\u0131yor. Konumuza d\u00f6necek olursak, Sovyetlerde ya\u015fanan ekolojik y\u0131k\u0131m \u00f6rneklerinin planl\u0131 ekonominin mant\u0131ki sonucu oldu\u011funu ifade eden arg\u00fcman\u0131 k\u0131saca incelemeliyiz.<\/p>\n\n\n\n

Kolektif m\u00fclkiyet ve planl\u0131 ekonomi, ad\u0131 \u00fczerinde bir planlama sorunudur. Kapitalizm yaln\u0131zca daha fazla birikim i\u00e7in durmaks\u0131z\u0131n \u00fcretirken, yat\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 en k\u00e2rl\u0131 olana kayd\u0131r\u0131r. Planl\u0131 ekonomi ise bunu yapmak zorunda de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n ilk \u00f6rnekleri \u00fczerinden gidecek olursak, kapitalizm insanlar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 suya ula\u015f\u0131m ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 tuvalet ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 yeterince k\u00e2rl\u0131 bulmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in oraya yat\u0131r\u0131m yapm\u0131yor. Bunun yerine, y\u0131k\u0131m yaratsa da ba\u015fka sekt\u00f6rlere y\u00f6neliyor. D\u00fcnya genelinde k\u00e2rl\u0131 olana de\u011fil de insanl\u0131\u011f\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik bir yat\u0131r\u0131m planlamas\u0131 kapitalizmde m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ancak planl\u0131 ekonomi bunu yapabilir. Kapitalizm i\u00e7in k\u00e2rl\u0131 sekt\u00f6rlere y\u00f6nelerek do\u011fan\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc art\u0131rmak otomatik bir zorunlulukken, planl\u0131 ekonomi i\u00e7in ayn\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemeyiz. S\u00f6z gelimi, AKP iktidar\u0131 alt\u0131nda sadece in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131 ama buna kar\u015f\u0131l\u0131k, kapitalist ekonominin bundan sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 fayday\u0131 ele alal\u0131m. T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle bir y\u0131k\u0131m ya\u015fanmasayd\u0131 sistemin krize daha erken girece\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Ancak ayn\u0131 \u015fey planl\u0131 ekonomi i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir. Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fc kurutacak korkun\u00e7 bir b\u00fcrokratik planlama ya da geride bir n\u00fckleer \u00e7\u00f6pl\u00fck ve etkileri h\u00e2l\u00e2 s\u00fcren s\u0131z\u0131nt\u0131lar yaratan n\u00fckleer santraller hi\u00e7 a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f olsayd\u0131 planl\u0131 ekonomi kapitalizminkine benzeyen bir krize girmezdi.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcrokrasi kitlelerin seferberli\u011fini engellemek i\u00e7in korkun\u00e7 bir aparat yarat\u0131p her t\u00fcrden \u00f6z \u00f6rg\u00fctlenmeyi engellerken, \u00f6te yandan da Sovyet vatanda\u015flar\u0131n\u0131n en temel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak ad\u0131na en kolay y\u00f6ntemleri -ne pahas\u0131na olursa olsun- tercih<\/em> etti. \u00c7\u00fcnk\u00fc ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n tamam\u0131n\u0131 i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 de\u011fil, kendisi i\u00e7in kullanmak istiyordu. Zehirli hava soluyan, radyasyona maruz kalan ve iklimi de\u011fi\u015fen halk, b\u00fcrokrasinin ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 ad\u0131na bedellerin tamam\u0131n\u0131 \u00f6dedi, \u00f6demeye de devam ediyor. Ancak bu korkun\u00e7 planlamalardan fayda sa\u011flayan \u015fey, planl\u0131 ekonominin s\u00fcreklili\u011fi de\u011fil, b\u00fcrokrasinin ta kendisiydi. Kapitalizm ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 art\u0131rarak k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131yor ve sistemini i\u015fletiyor. Daha b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131m daha fazla sermaye birikimi manas\u0131na geliyor. Ancak planl\u0131 ekonomi i\u00e7in ayn\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. S\u00f6z gelimi, Sovyet ekonomisi daha fazla y\u0131k\u0131m yarat\u0131p daha fazla \u00fcretseydi ayakta kalmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrd\u00fc diye bir tez ortaya at\u0131lamaz. Sovyetler, antienternasyonalist oldu\u011fu i\u00e7in ve tek \u00fclkede sosyalizmin kurulamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in, Tro\u00e7ki\u2019nin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere \u00e7\u00fcr\u00fcd\u00fc ve y\u0131k\u0131ld\u0131. Daha fazla \u00fcretim ve y\u0131k\u0131m yaratarak ayakta kalmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizm ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 durdurabilecek bir olana\u011fa sahip de\u011filken, planl\u0131 ekonomi tam olarak bu olana\u011f\u0131n zeminini sunuyordu. Lenin\u2019in \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6tesindeki s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir tar\u0131m uygulamalar\u0131n\u0131 hayata ge\u00e7irme \u00e7abas\u0131 ve k\u0131r-kent ayr\u0131m\u0131n\u0131n ekoloji aleyhine olu\u015funu \u00e7ok h\u0131zl\u0131 kavramas\u0131 proletaryan\u0131n demokratik bir diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 durdurabilmek i\u00e7in nas\u0131l da seferber olabilece\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktaya kadar t\u00fcm g\u00fcnah\u0131 Stalinizme atarak i\u015fin i\u00e7inden s\u0131yr\u0131l\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc iddia edecekler olacakt\u0131r. Ben yine de planl\u0131 ekonominin yapabilecekleri ve y\u0131k\u0131m\u0131n planl\u0131 ekonominin kopart\u0131p atamad\u0131\u011f\u0131 siyam ikizi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulay\u0131p, kapitalizmin ise y\u0131k\u0131m d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015fey vadedemeyece\u011fini s\u00f6ylemekle yetinebilirim. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131n insanl\u0131k birden ortadan kaybolsa dahi ya\u015fayaca\u011f\u0131n\u0131 an\u0131msatarak, planl\u0131 ekonominin (d\u0131\u015f ticaret tekeli ve kolektif m\u00fclkiyetle beraber ele al\u0131rsak, sosyalizmin) kapitalizmin bug\u00fcne kadar yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 da tedbir alabilecek tek somut \u00f6neri oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izebiliriz. Mesele planl\u0131 ekonominin, insanl\u0131\u011f\u0131n birtak\u0131m adaletsizliklerden kurtulup ekolojiye en uyumlu ya\u015fam tarz\u0131n\u0131 geli\u015ftirebilece\u011fi bilinen tek model oldu\u011funu vurgulamakla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. B\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerindeki korkun\u00e7 planlamay\u0131 adaletsizliklerin yok edilmesi de\u011fil, bir avu\u00e7 b\u00fcrokrat i\u00e7in t\u00fcm ortak faydan\u0131n gasp edilmesi olarak okursak bu kez y\u0131k\u0131m ve emek\u00e7ilerin yoksun kald\u0131klar\u0131 i\u015f\u00e7i demokrasisi aras\u0131nda da bir ba\u011f g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi Tro\u00e7ki\u2019nin do\u011fay\u0131 fethetmek, \u0131rmak, da\u011f ve ovalar\u0131n yerini de\u011fi\u015ftirmekten bahsetti\u011fi eserine(36)<\/strong> de k\u0131saca de\u011finebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Marksist liderler i\u00e7erisinde sosyalizmin nas\u0131l bir d\u00fczen olaca\u011f\u0131 ve planl\u0131 ekonominin acil ihtiya\u00e7lar\u0131n ard\u0131ndan gelecekte somut ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile neyi planlayaca\u011f\u0131na dair yakla\u015f\u0131mlar\u0131 temel klasiklerde g\u00f6rmek pek m\u00fcmk\u00fcn olmasa da bu konuda en fazla yazan ki\u015fi Tro\u00e7ki\u2019dir diyebiliriz. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc en b\u00fcy\u00fck devrimlerden birine liderlik etmi\u015f ki\u015finin kendisinde bu hakk\u0131 g\u00f6rmesini anlayabilir, hareket noktas\u0131n\u0131 da epey \u00f6nemseyebiliriz, ancak i\u015faret etti\u011fi kimi hususlar\u0131n son derecede mant\u0131ks\u0131z oldu\u011funu s\u00f6ylemeliyiz.<\/p>\n\n\n\n

Tro\u00e7ki al\u0131nt\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z eserinde bir b\u00fct\u00fcn olarak yerk\u00fcrenin insan taraf\u0131ndan yeniden tasarlanmas\u0131na birka\u00e7 kez vurgu yaparken, a\u00e7\u0131k\u00e7a do\u011fan\u0131n fethini hedef olarak g\u00f6sterir. Konusu devrim s\u00fcrecinde sanat\u0131n geli\u015fimi olan bu eserde Tro\u00e7ki\u2019nin as\u0131l vurgusunu (insan faaliyeti ile sanat\u0131 birle\u015ftirmek, belki de Ernst Ficher\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131yla sanat\u0131 insan\u0131n g\u00fcnl\u00fck davran\u0131\u015f\u0131 haline getirerek ya\u015fam\u0131 her an\u0131 ile bu d\u00fczeye y\u00fckseltmek) \u00e7ok \u00f6nemsiyorum. Ancak i\u015flev-teknik ve sanat\u0131 birle\u015ftirmeye \u00e7abalayan Tro\u00e7ki\u2019nin bunu do\u011fa \u00fczerinde s\u0131namas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n en geni\u015f ilgi alan\u0131na sahip insan\u0131na bile savunulamaz c\u00fcmleler kurdurur: \u201c[\u0130nsan-SD.] Da\u011flar\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131, ge\u00e7itlerin a\u00e7\u0131lmas\u0131 gereken yerleri g\u00f6sterecek, \u0131rmaklar\u0131n yata\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirecek,\u201d <\/em>demekle kalmaz insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fine dair b\u00fcy\u00fck umutlar besleyen yolda\u015f, bir i\u00e7 sava\u015f kahraman\u0131 \u00f6zg\u00fcveniyle kantar\u0131n topuzunu bir hayli ka\u00e7\u0131r\u0131r: \u201c(\u2026) ormanlar\u0131n, \u00e7al\u0131l\u0131klar\u0131n, kaplanlar\u0131n ve kertenkelelerin de ya\u015famas\u0131 ama ancak insan\u0131n izin verdi\u011fi kadar ya\u015famas\u0131d\u0131r<\/em>.\u201d(37)<\/strong> Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n klasik Marksist literat\u00fcrle tutarl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek g\u00fc\u00e7. Bu yanl\u0131\u015f\u0131n \u00fczerini kapatmamak, \u00fczerine y\u00fcr\u00fcmek bizi ancak daha fazla Marksist ve daha fazla Tro\u00e7kist yapar. Tro\u00e7ki\u2019yi ele\u015ftirmeyi burada b\u0131rakamayaca\u011f\u0131z ama 1923\u2019te bunlar\u0131 ifade eden yolda\u015f\u0131n temel yan\u0131lg\u0131s\u0131n\u0131 yine kendisinin i\u015faret etmesine izin vermeliyiz: <\/p>\n\n\n\n

\u201c<\/em>[\u0130nsan-SD.] sonunda yerk\u00fcreyi, kendi imgesine g\u00f6re yeniden kurmu\u015f olacakt\u0131r. <\/em>Gelece\u011fin insan\u0131n\u0131n k\u00f6t\u00fc bir be\u011feniye sahip olaca\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7 sanm\u0131yoruz.<\/em><\/strong>\u201d(38)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

1923 y\u0131l\u0131n\u0131n t\u00fcm ya\u015fam\u0131n\u0131 d\u00fcnya devrimine adam\u0131\u015f bir insan i\u00e7in, ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 anlamak ad\u0131na erken bir y\u0131l olabilece\u011fini s\u00f6ylesek de insan t\u0131pk\u0131 Marks gibi b\u00fcy\u00fck bir beyni, Tro\u00e7ki\u2019yi ele al\u0131yorsa bu arg\u00fcman yine yetersiz kalabilir. Bu y\u00fczden Tro\u00e7ki\u2019nin k\u0131r ve kent aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 kald\u0131rmak i\u00e7in \u00f6nerdi\u011fi form\u00fcl\u00fcn de yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirmelere a\u00e7\u0131k oldu\u011funu s\u00f6ylemeliyiz: <\/p>\n\n\n\n

\u201cMakine, hayat\u0131n her alan\u0131nda modern insan\u0131n arac\u0131d\u0131r. Bug\u00fcnk\u00fc kent ge\u00e7icidir. Tam tersine, k\u00f6y temel \u00e7izgisiyle kentin d\u00fczeyine y\u00fckselecektir. (\u2026) kent ge\u00e7icidir, ama gelece\u011fe i\u015faret eden ve y\u00fcr\u00fcnecek yolu g\u00f6sterir. Bug\u00fcn\u00fcn k\u00f6y\u00fc ise t\u00fcm\u00fcyle ge\u00e7mi\u015fe aittir.\u201d(39)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Tro\u00e7ki\u2019nin i\u00e7 sava\u015f boyunca bo\u011fu\u015ftu\u011fu k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011fe olan k\u0131zg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlasak da k\u00f6y-kent aras\u0131ndaki e\u015fitsizli\u011fi salt k\u00fclt\u00fcrel olarak de\u011fil, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc diyalektik bir ili\u015fki olarak ele al\u0131rsak, Marks ve Lenin gibi kaynaklar\u0131n so\u011furulmamas\u0131 ve t\u00fcketimi aras\u0131ndaki e\u015fitsizli\u011fi i\u015faret etmek daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir zemin olur.<\/p>\n\n\n\n

Tro\u00e7ki\u2019nin insan\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131, sanat ve teknik aras\u0131nda kurmaya \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131 ili\u015fkide \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 konu d\u0131\u015f\u0131 ve yanl\u0131\u015f sonu\u00e7lar ile Sovyetlerde ya\u015fanan ekolojik y\u0131k\u0131m aras\u0131nda da bir ba\u011f oldu\u011fu da iddia edilemez. Zira Lenin\u2019in devrimin erken d\u00f6nem \u00e7abalar\u0131 yaln\u0131zca Marksistler i\u00e7in de\u011fil, t\u00fcm insanl\u0131k medeniyeti i\u00e7in gururlan\u0131lacak bir deneyi ortaya koyuyor. Lenin\u2019in planlaman\u0131n her bir y\u00f6n\u00fc ile ilgilenen parlak Marksist d\u00fc\u015f\u00fcnce ve prati\u011fi bir kez daha, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz t\u00fcm y\u0131k\u0131ma ra\u011fmen, umutlu olmak i\u00e7in sebepleri s\u0131ral\u0131yor. Tro\u00e7ki\u2019nin yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcnen savlar\u0131n\u0131 istedi\u011fimiz kadar ele\u015ftirebiliriz ancak bu savlarla, tepeden inme b\u00fcrokratik bir planlama ve uygulamalar\u0131 aras\u0131nda bir ba\u011f\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6ylemeliyiz. Tro\u00e7ki\u2019nin bu noktada bile maksad\u0131 tamamen proleterlerin \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi ve b\u00fcrokrasiden ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 eserde Sovyet memurlar\u0131n\u0131 ele\u015ftiren bir komedinin yarat\u0131lamam\u0131\u015f olmas\u0131na hay\u0131flan\u0131\u015f\u0131 da bu y\u00fczdendir.<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 konuyu son derecede farkl\u0131 ve do\u011fru bir bi\u00e7imde ele alan Engels ile konuyu kapatmadan \u00f6nce son kez Tro\u00e7ki\u2019ye d\u00f6necek ve makalenin kat\u0131lmadan edemedi\u011fimiz bir noktas\u0131 ile ba\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 sonland\u0131racak olursak: \u201c[Sosyalizm alt\u0131nda-SD.] Teknik sanat i\u00e7in daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir esin kayna\u011f\u0131 haline gelecek ve daha sonra da do\u011fa ile teknik aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkinin kendisi, daha y\u00fcksek bir sentez i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fclecektir<\/em>.\u201d(40)<\/strong> Ben bu \u00e7eli\u015fkinin Tro\u00e7ki\u2019nin ifade etti\u011fi gibi, insan\u0131n do\u011fay\u0131 \u015fekillendirmesi gibi tek y\u00f6nl\u00fc bir bi\u00e7imde de\u011fil, insan\u0131n organik bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu do\u011fa ile uyum halinde ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 sonland\u0131rmak ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 hafifletmek ad\u0131na verece\u011fi m\u00fccadele ile yeniden ve daha y\u00fcksek bir sentezle<\/em> kurulabilece\u011fine inan\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi s\u00f6z Engels\u2019te:<\/p>\n\n\n\n

\u201c(\u2026) her \u015fey, di\u011ferlerini etkiler ve di\u011ferlerinin etkisi alt\u0131nda kal\u0131r ve \u00e7o\u011fu zaman da, do\u011fa bilimcilerin en basit \u015feyleri bile a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rmesini \u00f6nleyen, bu \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc hareketin ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkilerin unutulmas\u0131d\u0131r.\u00a0<\/p>

(…) do\u011fa \u00fczerinde kazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaferlerden dolay\u0131 kendimizi pek fazla \u00f6vmeyelim. B\u00f6yle her zafer i\u00e7in do\u011fa bizden \u00f6c\u00fcn\u00fc al\u0131r. Her zaferin bekledi\u011fimiz sonu\u00e7lar\u0131 ilk planda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 do\u011frudur, ama ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc planda da b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla ilk sonu\u00e7lar\u0131 ortadan kald\u0131ran, bamba\u015fka, \u00f6nceden g\u00f6r\u00fclmeyen etkileri vard\u0131r. Mezopotamya, Yunanistan, K\u00fc\u00e7\u00fck Asya ve ba\u015fka yerlerde i\u015flenecek toprak elde etmek i\u00e7in ormanlar\u0131 yok eden insanlar, ormanlarla birlikte nem koruyan ve biriktiren merkezlerin ellerinden gitti\u011fini, bu \u00fclkelerin \u015fimdiki \u00e7\u00f6lle\u015fmi\u015f durumuna zemin haz\u0131rlad\u0131klar\u0131n\u0131 ak\u0131llar\u0131na hi\u00e7 getirmiyorlard\u0131. Alplerdeki \u0130talyanlar, da\u011flar\u0131n kuzey yama\u00e7lar\u0131nda dikkatle korunan \u00e7am ormanlar\u0131n\u0131 g\u00fcney yama\u00e7lar\u0131nda yok ederken, b\u00f6lgelerinde s\u00fct\u00e7\u00fcl\u00fck sanayinin k\u00f6klerini kaz\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131 sezemiyorlard\u0131. B\u00f6ylece, y\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda, da\u011flardaki kaynaklar\u0131n suyunu kuruttuklar\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda da ya\u011fmur mevsiminde azg\u0131n sel y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n ovalar\u0131 basmas\u0131na neden olduklar\u0131n\u0131 hi\u00e7 bilemiyorlard\u0131. Avrupa’da patatesi yayanlar, ni\u015fastal\u0131 yumrularla birlikte, s\u0131raca hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 yayd\u0131klar\u0131n\u0131 bilmiyorlard\u0131, i\u015fte b\u00f6ylece her ad\u0131mda an\u0131ms\u0131yoruz ki, hi\u00e7bir zaman, ba\u015fka toplulu\u011fa egemen olan bir fatih, do\u011fa d\u0131\u015f\u0131nda bulunan bir ki\u015fi gibi, do\u011faya egemen de\u011filiz; tersine, etimiz, kan\u0131m\u0131z ve beynimizle ondan bir par\u00e7ay\u0131z, onun tam ortas\u0131nday\u0131z, onun \u00fczerinde kurdu\u011fumuz b\u00fct\u00fcn egemenlik, ba\u015fka b\u00fct\u00fcn yarat\u0131klardan \u00f6nce onun yasalar\u0131n\u0131 tan\u0131ma ve do\u011fru olarak uygulayabilme \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sahip olmam\u0131zdan \u00f6te gitmez.\u201d(41)<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Kapitalist ve b\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinde ekolojik y\u0131k\u0131m<\/strong><\/p>\n\n\n\n

B\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinin ve emperyalist devletlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 somut verilerle mukayese edebilece\u011fimiz b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u00e7al\u0131\u015fma yok. Bu sebeple bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda net ve dayanakl\u0131 bir sonucu ifade etmekten ka\u00e7\u0131narak bir iki hususu i\u015faret etmekle kendimizi s\u0131n\u0131rlayaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinin \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fc sorunlar (temel ya\u015fam kaynaklar\u0131na ula\u015f\u0131m ve i\u015fsizlik gibi) d\u00fcnya genelinde kapitalistleri de kimi tedbirler almaya (sosyal devlet, sa\u011fl\u0131kl\u0131 altyap\u0131 harcamalar\u0131, kirletici fabrikalara dair kimi tedbirler vb.) itti. Benzer bir e\u011filimin ise ekoloji a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u00f6z konusu oldu\u011funu iddia etmek g\u00fc\u00e7.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinin karbon emisyonlar\u0131, tabii ki de daha b\u00fcy\u00fck ekonomileri olan emperyalist \u00fclkelerden az olsa da neredeyse benzer ivmeler ile art\u0131\u015ftayd\u0131. Bu, planlaman\u0131n, bedelleri bize kadar uzanan yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye yetmeli.<\/p>\n\n\n\n

Kolay ispatlanamayacak olsa da bu noktada her \u015feye ra\u011fmen planl\u0131 ekonominin yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131n, en k\u00f6t\u00fc ko\u015fullar alt\u0131nda dahi, pazar ekonomisiyle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda yanl\u0131\u015f bir enerji y\u00f6netimi ve k\u00f6t\u00fc bir planlama ile (yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131 asla k\u00fc\u00e7\u00fcmsememekle birlikte) s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeliyiz. B\u00fcrokratik diktat\u00f6rl\u00fcklerin en koku\u015fmu\u015f d\u00f6nemlerinde dahi, kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 kimi di\u011fer y\u0131k\u0131mlar g\u00fcndeme gelmemi\u015fti. Kapitalizmin organizmalar\u0131n patentlenmesi, GDO\u2019lu g\u0131dalar, buna uygun kimyasallar ve toprakta korkun\u00e7 ve kal\u0131c\u0131 etkileri olan g\u00fcbrelerle yaln\u0131zca g\u0131da tekellerinin \u00e7\u0131kar\u0131na yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m ve benzeri problemler, patent fikrine sahip olmayan b\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmad\u0131. Kapitalizmin bir pazar olarak yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc y\u0131k\u0131mlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, b\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n planlama kaynakl\u0131 sorunlar ile s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu da ifade etme g\u00f6revimizi yerine getirmemiz gerekir.<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrekli devrim, ekolojik y\u0131k\u0131m ve ge\u00e7i\u015f program\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marks\u2019\u0131n k\u00f6t\u00fc \u00f6\u011frencilerinde, g\u00fcnl\u00fck hayata dair her t\u00fcrl\u00fc sorunun sosyalizmle an\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi inanc\u0131n\u0131 tekrarlayan \u00e7ocukluk hastal\u0131\u011f\u0131 enfekte edici \u00f6zelli\u011fini koruyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu arg\u00fcman Marksist olmad\u0131\u011f\u0131 gibi kendisine Marksist demeyen herhangi birini ikna etmekten de uzak.<\/p>\n\n\n\n

Biz sosyalizmin, sosyalist devrimin, onun acil ihtiyac\u0131na ikna olmu\u015f kitleler taraf\u0131ndan de\u011fil, g\u00fcnl\u00fck m\u00fccadeleler veren ve bu m\u00fccadelelerin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapitalizmde bulamayan kitleler taraf\u0131ndan yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bu noktada Tro\u00e7ki\u2019nin S\u00fcrekli Devrim<\/em>, Lenin\u2019in ise Nisan Tezleri<\/em> dinami\u011finin i\u015fledi\u011fini iddia ediyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn acil bir sorun olan ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin de, sosyalist m\u00fccadelenin bir par\u00e7as\u0131 olabilece\u011fini, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 program\u0131n\u0131n buna bir alternatif sundu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyoruz. Bunu yaparken de ekoloji m\u00fccadelesi veren y\u0131\u011f\u0131nlara \u201ci\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 hele bir iktidara gelsin, gerisini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnme\u201d demek gibi bir ahmakl\u0131k yapamay\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Tro\u00e7ki\u2019nin s\u00fcrekli devrim tezinin \u00fc\u00e7 ana ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. \u015eimdi biz bu \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k ile ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadele aras\u0131ndaki uyum ve birli\u011fi ifade edece\u011fiz. Teorinin birinci maddesi, devrimin ulusal arenada ba\u015flay\u0131p uluslararas\u0131 arenada devam etti\u011fini s\u00f6yler. Tek \u00fclkede sosyalizm olmaz, der. S\u00fcrekli devrim teorisinin ilk maddesinin ekoloji m\u00fccadelesi i\u00e7in de son derecede ge\u00e7erli oldu\u011funu ifade etmek i\u00e7in daha fazla vakit ay\u0131rmam\u0131za gerek yok. Ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 felaketler tek \u00fclkede al\u0131nan tedbirlerle ge\u00e7i\u015ftirilemez. Ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadele d\u00fcnya arenas\u0131nda bir m\u00fccadeledir ve antikapitalist olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrekli devrim teorisinin ikinci ba\u015fl\u0131\u011f\u0131, devrimin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anda tamamlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder. Kolektif m\u00fclkiyet, d\u0131\u015f ticaret tekeli ve planl\u0131 ekonomi sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in yaln\u0131zca bir zemindir ve bu sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in \u201ci\u00e7eride\u201d de devrimi s\u00fcrekli k\u0131lmak gerekir. Kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlara s\u00fcrekli devrim \u00e7er\u00e7evesinden bakan biri, ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin sadece sosyalizmle \u00e7\u00f6z\u00fclemeyece\u011fini, bug\u00fcn sosyalist devrim ger\u00e7ekle\u015fse bile ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin devam etmesi, y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 ekolojiden yana devrimlere t\u00fcm g\u00fcc\u00fcm\u00fczle a\u011f\u0131rl\u0131k vermemiz gerekti\u011fine i\u015faret eder.<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrekli devrim teorisinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve son ba\u015fl\u0131\u011f\u0131, Lenin\u2019in deyimiyle demokratik ve sosyalist talepler aras\u0131nda bir \u00c7in Seddi\u2019nin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular. Yani sosyalizm bask\u0131c\u0131 rejimlere kar\u015f\u0131 seferber olan kitlelerin m\u00fccadelesinin ancak kazan\u0131mla sonu\u00e7lanmas\u0131ndan sonra kurulmaz, tam tersi bu bask\u0131c\u0131 rejimlere kar\u015f\u0131 verilen m\u00fccadele sosyalist devrimi g\u00fcndeme getirebilir. O y\u00fczden bu m\u00fccadeleler aras\u0131nda bir ba\u011f kurulmal\u0131d\u0131r. Bu madde ekoloji m\u00fccadelesi i\u00e7in de yine ge\u00e7erlidir. Kitlelerin ekoloji m\u00fccadelesi ile bizim sosyalist taleplerimiz aras\u0131nda bir u\u00e7urum yoktur. Hatta Cerattepe ve Kaz Da\u011f\u0131\u2019nda madene kar\u015f\u0131, Akkuyu\u2019da n\u00fckleere kar\u015f\u0131, \u0130stanbul\u2019da Kanal \u0130stanbul\u2019a kar\u015f\u0131, Ayd\u0131n\u2019da JES\u2019lere kar\u015f\u0131 m\u00fccadele veren kitlelerin talepleri mevcut sistemle kar\u015f\u0131lanamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu m\u00fccadeleler ile sosyalist devrim aras\u0131nda ba\u011f kurulabilir. \u201c\u00d6nce gezegenimizi kurtaral\u0131m, sonra sosyalizme s\u0131ra gelir\u201d<\/em> gibi d\u00fcz bir mant\u0131k izleyemeyiz. Sekter bir bi\u00e7imde, ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 sosyalizmin ruh \u00e7a\u011f\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 olmaktan bahsetmiyoruz. Ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 verilen mevcut m\u00fccadeleler ile sosyalist m\u00fccadele aras\u0131nda bir u\u00e7urum olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine ikisini birle\u015ftirme gereklili\u011finin oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyoruz. Y\u0131k\u0131m\u0131n ac\u0131 y\u00fck\u00fcn\u00fc de yo\u011funluklu olarak zaten yoksul kitleler ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 \u00e7ekmekte, ne mutlu ki buna kar\u015f\u0131 verilen m\u00fccadelenin de bir par\u00e7as\u0131 olmaktad\u0131r. Sonu\u00e7 olarak bu m\u00fccadele ile sosyalist devrimin talepleri aras\u0131nda bir ba\u011f kurmam\u0131z gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Ekolojik y\u0131k\u0131m da d\u00fcnyada devam eden pek \u00e7ok sorun ve e\u015fitsizlik gibi, \u00fczerine bir m\u00fccadele program\u0131 sunulmas\u0131 gereken, sosyalist devrimle birden \u00e7\u00f6z\u00fclemeyecek bir konu. Bizim iddiam\u0131z \u015fu: Sosyalizm, y\u0131k\u0131m\u0131 parmak \u015faklat\u0131r gibi durduramayacak. Ancak sosyalizm sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne dair bize gereken zemini sunabilir.<\/p>\n\n\n\n

Marksistler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ekolojik y\u0131k\u0131mla m\u00fccadele etmenin bir program sorunu olmas\u0131 gerekti\u011fini ifade ederken asl\u0131nda biraz da bundan bahsediyoruz. Ekolojik y\u0131k\u0131m, t\u0131pk\u0131 a\u00e7l\u0131k, kitlesel sava\u015flar, bask\u0131c\u0131 rejimler vb. gibi somut bir ger\u00e7eklik. Ve bizim buna kar\u015f\u0131 bir m\u00fccadele program\u0131 \u00f6nermemiz gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrekli devrimin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc maddesi olarak ortaya att\u0131\u011f\u0131m\u0131z sav bizi ekolojik y\u0131k\u0131ma ve bunun sosyalizmle aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 ifade etmemiz i\u00e7in daha geli\u015fkin \u015feyler s\u00f6ylemek zorunda b\u0131rak\u0131yor. \u0130\u015fte bu nokta da ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 \u00f6nerdi\u011fimiz programd\u0131r. Ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 kitlelerin s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc onurlu m\u00fccadele ile sosyalist m\u00fccadele aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcy\u00fc nas\u0131l kuruyoruz? T\u00fcm bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n temeli olan esas soru asl\u0131nda bu. T\u00fcrkiye \u00f6zelinde ekolojik y\u0131k\u0131ma kar\u015f\u0131 bir m\u00fccadele program\u0131 \u00f6nermeden \u00f6nce \u0130\u015f\u00e7ilerin Uluslararas\u0131 Birli\u011fi \u2013 D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Enternasyonal\u2019in 7. D\u00fcnya Kongresi\u2019nde sundu\u011fu ekoloji m\u00fccadelesine dair olan program\u0131 \u00f6zet olarak sunmaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n